- Γράφει ο ΝΙΚΟΣ Χ. ΛΑΓΚΑΔΙΝΟΣ
Έγραφε προσφάτως η γερμανική εφημερίδα WELT ότι η Ευρώπη έχει ανάγκη την Τουρκία. Κι αναρωτιέται κανείς αν είναι δυνατόν να έχει ανάγκη την Τουρκία που σε δυο μεγάλους πολέμους πολέμησε εναντίον της, που στην Ουκρανία κρατάει μια ερμαφρόδιτη στάση, που κατέχει ένα μεγάλο μέρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, η οποία Κύπρος είναι μέλος της ΕΕ, που πατάει το πόδι της σε άλλες χώρες, που καταπατά βασικά ανθρώπινα δικαιώματα κ.λπ.
Αλλά δεν είναι μονάχα η εφημερίδα WELT. Υπάρχουν και άλλες φωνές στην Ευρώπη, που εκφράζουν κατά καιρούς την άποψη ότι η Ευρώπη χρειάζεται την Τουρκία για διάφορους λόγους, παρά τις υφιστάμενες εντάσεις και τα ιστορικά ζητήματα.
Ας δούμε τις πιθανές προοπτικές που λαμβάνονται υπόψη και προβάλλονται από τους Ευρωπαίους :
Η Τουρκία βρίσκεται σε μια στρατηγική γεωγραφική θέση, αποτελώντας πύλη μεταξύ Ευρώπης, Μέσης Ανατολής και Κεντρικής Ασίας. Αυτό την καθιστά σημαντικό παράγοντα για την ασφάλεια και τη σταθερότητα της περιοχής. Ως μέλος του ΝΑΤΟ, η Τουρκία διαθέτει τον δεύτερο μεγαλύτερο στρατό στην συμμαχία, κάτι που είναι σημαντικό για την ανατολική πτέρυγα του ΝΑΤΟ, ειδικά σε περιόδους αυξημένων γεωπολιτικών εντάσεων. Η συνεργασία της σε θέματα άμυνας και αντιτρομοκρατίας θεωρείται από κάποιους απαραίτητη.
Η Τουρκία φιλοξενεί εκατομμύρια πρόσφυγες, κυρίως από τη Συρία. Η συνεργασία με την Τουρκία θεωρείται κρίσιμη για τη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών προς την Ευρώπη. Η ΕΕ έχει συνάψει συμφωνίες με την Τουρκία για τον έλεγχο των συνόρων και την επανεισδοχή, καθώς μια ανεξέλεγκτη ροή θα μπορούσε να δημιουργήσει τεράστιες πιέσεις στα ευρωπαϊκά κράτη.
Η Τουρκία αποτελεί και μπορεί να αποτελέσει στο μέλλον σημαντικό ενεργειακό κόμβο, μέσω του οποίου διέρχονται αγωγοί φυσικού αερίου και πετρελαίου προς την Ευρώπη. Η διαφοροποίηση των πηγών ενέργειας είναι κρίσιμη για την Ευρώπη, ειδικά μετά την ενεργειακή κρίση και τις εξελίξεις στην Ουκρανία.
Παρά τις πολιτικές διαφωνίες, υπάρχουν σημαντικοί εμπορικοί δεσμοί μεταξύ της Ευρώπης και της Τουρκίας. Η Τουρκία είναι ένας σημαντικός εμπορικός εταίρος για πολλές ευρωπαϊκές χώρες, και μια πλήρης ρήξη των σχέσεων θα είχε οικονομικό κόστος και για τις δύο πλευρές.
Αντιφάσεις και Προκλήσεις
Είναι αλήθεια ότι οι σχέσεις της Τουρκίας με την Ευρώπη χαρακτηρίζονται από σημαντικές αντιφάσεις. Το ιστορικό παρελθόν είναι βαρύ, αλλά οι διεθνείς σχέσεις συχνά υπερβαίνουν το παρελθόν για να αντιμετωπίσουν τις σύγχρονες ανάγκες.
Η στάση της Τουρκίας στον πόλεμο της Ουκρανίας, η οποία προσπαθεί να ισορροπήσει μεταξύ Δύσης και Ρωσίας, δημιουργεί πράγματι ερωτήματα και προβληματισμούς στην Ευρώπη. Από την μία προμηθεύει όπλα στην Ουκρανία, από την άλλη διατηρεί σχέσεις με τη Ρωσία.
Η συνεχιζόμενη κατοχή του βόρειου τμήματος της Κύπρου, ενός κράτους μέλους της ΕΕ, αποτελεί σοβαρό εμπόδιο και πηγή έντασης στις σχέσεις Τουρκίας-ΕΕ.
Οι ανησυχίες για το κράτος δικαίου, την ελευθερία του Τύπου και τα ανθρώπινα δικαιώματα στην Τουρκία αποτελούν επίσης συχνό σημείο τριβής.
Συνοψίζοντας, η άποψη των Ευρωπαίων ότι η Ευρώπη χρειάζεται την Τουρκία βασίζεται, όπως σημειώθηκε παραπάνω, κυρίως σε ρεαλπολιτίκ εκτιμήσεις που αφορούν τη γεωπολιτική σταθερότητα, την ασφάλεια και τη διαχείριση κρίσεων (όπως το μεταναστευτικό). Ωστόσο, αυτό δεν αναιρεί τις πολύ σοβαρές προκλήσεις και διαφωνίες που υπάρχουν και που καθιστούν τις σχέσεις περίπλοκες και συχνά τεταμένες.
Κι αναρωτιέται κανείς πότε κινδύνευσε η Ευρώπη ώστε να τη σώσει ο “μεγαλύτερος στρατός της συμμαχίας”;
Φυσικά η απειλή δεν χρειάζεται πάντα να μεταφράζεται σε άμεση στρατιωτική επίθεση για να θεωρηθεί ότι η Ευρώπη “κινδυνεύει”. Η ασφάλεια της Ευρώπης είναι ένα πολύπλοκο πλέγμα παραγόντων, και η ύπαρξη ενός ισχυρού στρατού όπως της Τουρκίας εντός του ΝΑΤΟ λειτουργεί σε διάφορα επίπεδα:
Ο πρωταρχικός ρόλος του ΝΑΤΟ, και κατά συνέπεια των ισχυρών στρατών του όπως αυτός της Τουρκίας, είναι η αποτροπή. Αυτό σημαίνει ότι η ύπαρξη μιας μεγάλης και ικανής στρατιωτικής δύναμης στην ανατολική πτέρυγα της συμμαχίας αποθαρρύνει δυνητικούς αντιπάλους από το να επιχειρήσουν οποιαδήποτε επιθετική ενέργεια. Ο φόβος της αντίδρασης και της κλιμάκωσης είναι αρκετός για να αποτρέψει έναν πόλεμο. Δεν χρειάζεται να υπάρξει επίθεση για να θεωρηθεί ότι ο στρατός “έσωσε” την Ευρώπη – η παρουσία του από μόνη της μπορεί να είναι η σωτηρία.
Η Τουρκία βρίσκεται σε μια εξαιρετικά ασταθή περιοχή, στα σύνορα με τη Συρία, το Ιράκ, το Ιράν, και κοντά στον Καύκασο και τη Μαύρη Θάλασσα. Αυτές οι περιοχές είναι συχνά πηγές συγκρούσεων, τρομοκρατίας και γεωπολιτικών αναταραχών. Η παρουσία ενός μεγάλου και οργανωμένου στρατού, έστω και με τις όποιες αντιφάσεις στην εξωτερική πολιτική της Τουρκίας, μπορεί λένε οι Ευρωπαίοι να συμβάλει στην ανάσχεση της διάχυσης αυτών των κρίσεων προς την Ευρώπη. Για παράδειγμα, η Τουρκία έχει εμπλακεί σε επιχειρήσεις κατά τρομοκρατικών οργανώσεων που θα μπορούσαν να απειλήσουν ευρωπαϊκά συμφέροντα.
Οι απειλές για την Ευρώπη δεν είναι μόνο κλασικές στρατιωτικές εισβολές. Μπορεί να είναι:
Κυβερνοεπιθέσεις, παραπληροφόρηση, εργαλειοποίηση μεταναστευτικών ροών. Ενώ ο στρατός δεν αντιμετωπίζει άμεσα όλες αυτές τις απειλές, η συνολική αμυντική ικανότητα ενός κράτους μέλους του ΝΑΤΟ ενισχύει την ανθεκτικότητα της συμμαχίας απέναντι σε ένα ευρύ φάσμα απειλών.
Η συνεργασία σε θέματα πληροφοριών και αντιτρομοκρατικών επιχειρήσεων είναι ζωτικής σημασίας.
Η Τουρκία ελέγχει τα Στενά του Βοσπόρου και των Δαρδανελίων, μια κρίσιμη θαλάσσια οδό.
Εν ολίγοις, η “σωτηρία” της Ευρώπης από τον τουρκικό στρατό δεν έγκειται απαραίτητα σε μια δραματική μάχη υπεράσπισης των συνόρων. Έγκειται περισσότερο στην παροχή σταθερότητας, στην αποτροπή και στη συμβολή σε ευρύτερες επιχειρήσεις ασφαλείας που αποτρέπουν την κλιμάκωση των κρίσεων και τη διάχυση των απειλών στην Ευρώπη.
Είναι, φυσικά, απαραίτητο να τονιστεί ότι αυτή η συμβολή έρχεται με το βάρος των προκλήσεων που αναφέραμε προηγουμένως (Κυπριακό, στάση στην Ουκρανία κ.λπ.), οι οποίες περιπλέκουν τη συνολική εικόνα των σχέσεων.
Κατά τη γνώμη μου η Τουρκία είναι ο πιο ασταθής και επικίνδυνος εταίρος. Διεκδικεί θέση περιφερειακής δύναμης, θέλει να ελέγχει τη Μεσόγειο και Αιγαίο πέλαγος, αμφισβητεί την ελληνικότητα των νησιών μας, ο Ερντογάν πανηγυρίζει που έκανε τζαμί την Αγία Σοφία που είναι ένα δημιούργημα της Χριστιανοσύνης. Φυσικά δεν ξεχνάμε ότι μπλόκαρε την ένταξη της Σουηδίας και της Φινλανδίας στην Συμμαχία και επίσης εμείς οι Έλληνες δεν ξεχνάμε ότι κρατάει κατοχικό στρατό περίπου 40.000 στην Κύπρο.
Αυτές οι ενέργειες και οι δηλώσεις της Τουρκίας δημιουργούν πράγματι μια εικόνα αστάθειας και απειλής, ειδικά για την Ελλάδα και την Κύπρο, αλλά και για την ευρύτερη ευρωπαϊκή ασφάλεια.
Επιθετική Εξωτερική Πολιτική και Διεκδικήσεις
Η Τουρκία υπό τον Ερντογάν έχει πράγματι υιοθετήσει μια πιο διεκδικητική και αναθεωρητική εξωτερική πολιτική, με στόχο την ανάδειξή της σε περιφερειακή δύναμη.
Οι αμφισβητήσεις κυριαρχικών δικαιωμάτων, οι παραβιάσεις του εναέριου χώρου και οι παράνομες έρευνες στην Ανατολική Μεσόγειο αποτελούν σταθερή πηγή έντασης με την Ελλάδα και την Κύπρο.
Η ρητορική που αμφισβητεί την ελληνική κυριαρχία σε νησιά του Αιγαίου είναι εξαιρετικά προκλητική και υπονομεύει τις διεθνείς συνθήκες.
Οι στρατιωτικές επεμβάσεις σε Συρία, Ιράκ και Λιβύη, καθώς και η υποστήριξη συγκεκριμένων πλευρών, δείχνουν μια διάθεση προβολής ισχύος.
Η μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί, ενός μνημείου παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς και συμβόλου της Ορθοδοξίας, ήταν μια κίνηση που προκάλεσε διεθνή κατακραυγή και ενίσχυσε την αντίληψη ότι η Τουρκία απομακρύνεται από τις κοσμικές αξίες και επιδιώκει να επιβάλει μια συγκεκριμένη θρησκευτική ατζέντα.
Το μπλοκάρισμα της ένταξης της Σουηδίας και της Φινλανδίας στο ΝΑΤΟ για μεγάλο χρονικό διάστημα, θέτοντας όρους που αφορούσαν δικά της συμφέροντα και όχι τη συνολική ασφάλεια της Συμμαχίας, έθεσε σε αμφισβήτηση την αξιοπιστία της Τουρκίας ως συμμάχου. Αυτή η κίνηση, σε μια κρίσιμη περίοδο για την ευρωπαϊκή ασφάλεια, έδειξε ότι η Τουρκία είναι διατεθειμένη να χρησιμοποιήσει τη θέση της στο ΝΑΤΟ για δικούς της σκοπούς.
Κυπριακό Ζήτημα
Η συνεχιζόμενη κατοχή του 37% του εδάφους της Κύπρου από περίπου 40.000 Τούρκους στρατιώτες, και η άρνηση επίλυσης του Κυπριακού στη βάση των αποφάσεων του ΟΗΕ, αποτελεί τη μεγαλύτερη ανοιχτή πληγή στις σχέσεις Τουρκίας-ΕΕ και Τουρκίας-Ελλάδας. Το γεγονός ότι η Κύπρος είναι κράτος μέλος της ΕΕ καθιστά την τουρκική κατοχή ζήτημα που αφορά άμεσα την ευρωπαϊκή κυριαρχία και το διεθνές δίκαιο.
Όλα αυτά δικαιολογούν απόλυτα την ανησυχία και την άποψη ότι η Τουρκία είναι ένας ασταθής και δυνητικά επικίνδυνος εταίρος. Η προσπάθεια της Ευρώπης να διατηρήσει διαύλους επικοινωνίας και συνεργασίας με την Τουρκία, παρά τα παραπάνω, γίνεται συχνά με την ελπίδα ότι μπορεί να υπάρξει κάποια επιρροή για την αλλαγή της στάσης της ή τουλάχιστον για τη διαχείριση των κρίσεων. Ωστόσο, οι επιλογές της Τουρκίας καθιστούν αυτή την προσπάθεια εξαιρετικά δύσκολη και συχνά αναποτελεσματική.
Και οπωσδήποτε δεν είναι δυνατό να ξεχνάμε ότι η Τουρκία είναι μια χώρα όπου φυλακίζονται οι αντιφρονούντες, οι δημοσιογράφοι, οι εκλεγμένοι δήμαρχοι και καταπατώνται τα ανθρώπινα δικαιώματα
Είναι απολύτως κρίσιμο και δεν πρέπει να ξεχνάμε αυτό το σημείο. Οι ανησυχίες για το σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, την ελευθερία του Τύπου, την πολιτική ελευθερία και το κράτος δικαίου στην Τουρκία αποτελούν ένα από τα σοβαρότερα και πιο ανησυχητικά ζητήματα στις σχέσεις της με την Ευρώπη και τη διεθνή κοινότητα.
Αυτά τα θέματα δεν είναι απλώς εσωτερικές υποθέσεις της Τουρκίας.
Η προοπτική ένταξης της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ουσιαστικά παγώσει ακριβώς λόγω της οπισθοχώρησης στα θέματα δημοκρατίας και ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η Ε.Ε. βασίζεται σε συγκεκριμένες αξίες, και η καταπάτηση αυτών των αξιών από μια υποψήφια προς ένταξη χώρα είναι ασύμβατη.
Όταν δημοσιογράφοι φυλακίζονται, αντιφρονούντες διώκονται και εκλεγμένοι αξιωματούχοι απομακρύνονται από τη θέση τους, πλήττεται σοβαρά η εικόνα της Τουρκίας ως ενός αξιόπιστου και δημοκρατικού εταίρου. Αυτό δημιουργεί δυσπιστία και καθιστά δύσκολη τη χάραξη μακροπρόθεσμων πολιτικών συνεργασίας.
Οι ενέργειες αυτές παραβιάζουν διεθνείς συμβάσεις και αρχές για τις οποίες η Ευρώπη και άλλες δημοκρατικές χώρες υποτίθεται ότι μάχονται.
Είναι μια πικρή ειρωνεία ότι, ενώ η WELT και άλλοι τονίζουν την “ανάγκη” για την Τουρκία σε γεωπολιτικό και οικονομικό επίπεδο, συχνά παραβλέπονται (ή υποβαθμίζονται) ακριβώς αυτά τα ζητήματα. Η “ρεαλπολιτίκ” μπορεί να υπαγορεύει τη συνεργασία, αλλά δεν μπορεί να ακυρώνει τις θεμελιώδεις αξίες και αρχές.
Αυτή η εσωτερική κατάσταση της Τουρκίας προστίθεται στις εξωτερικές της πολιτικές (Αιγαίο, Κύπρος, στάση στην Ουκρανία) και συνθέτει μια εικόνα ενός εταίρου που είναι ταυτόχρονα γεωπολιτικά σημαντικός, αλλά και προβληματικός και αμφιλεγόμενος. Κι εμείς οι Έλληνες οφείλουμε να είμαστε περισσότερο επιφυλακτικοί απέναντι σε μια Τουρκία συνεχώς αναθεωρητική και υποκρινόμενη την ειρηνοποιό.
