- Γράφει ο Νίκος Χ. Λαγκαδινός
Υπάρχουν ειδήσεις που ο νους αρνείται να δεχτεί. Τις ακούς, τις επαναλαμβάνεις μέσα σου, αλλά για αρκετή ώρα παραμένουν ξένες, αδιανόητες, σαν να αφορούν τη ζωή κάποιου άλλου. Μια τέτοια είδηση ήταν για μένα ο θάνατος του φίλου συγγραφέα Στάμου Τσιτσώνη.
Ο Στάμος έφυγε από τη ζωή. Και μαζί με αυτή τη λιτή, αδυσώπητη φράση έρχεται η επίγνωση μιας απουσίας που δύσκολα μπορεί να χωρέσει στις λέξεις – ακόμη περισσότερο όταν εκείνος που έφυγε είχε αφιερώσει στις λέξεις, στη γνώση και στη σκέψη ένα μεγάλο μέρος της ζωής του.
Ο Στάμος Τσιτσώνης σπούδασε μαθηματικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και εργάστηκε επί σειρά ετών ως εκπαιδευτικός στη Σχολή Μωραΐτη και στο Κολλέγιο Αθηνών. Η σχέση του, όμως, με τη γνώση δεν περιορίστηκε ποτέ στη σχολική αίθουσα. Οργάνωσε λέσχες ανάγνωσης για νέους και ενηλίκους σε ολόκληρη την Ελλάδα και συμμετείχε ενεργά στην προσπάθεια να συναντηθούν δύο κόσμοι που συχνά παρουσιάζονται ως ασύμβατοι: τα μαθηματικά και η λογοτεχνία.
Στη δική του σκέψη, οι αριθμοί δεν βρίσκονταν απέναντι από τις λέξεις. Η μαθηματική ακρίβεια και η λογοτεχνική φαντασία αποτελούσαν δύο διαφορετικούς δρόμους προς την κατανόηση του ανθρώπου και του κόσμου. Ίσως γι’ αυτό η γραφή του διέθετε τόσο ιδιαίτερο χαρακτήρα: πίσω από την αφήγηση μπορούσε κανείς να διακρίνει τη δομή, την παρατηρητικότητα και την καθαρότητα του μαθηματικού, αλλά και την ευαισθησία του ανθρώπου που γνώριζε ότι η ζωή δεν υπακούει πάντοτε σε αποδείξεις.
Στο συγγραφικό του έργο περιλαμβάνονται τα βιβλία Χωρίς απόδειξη, Πετεινός νοτίων προαστίων, Μια διαφορετική μέρα, Μπράντι με πάγο και Οι συνωμότες του Μητροπολιτικού Πάρκου. Παράλληλα, έγραψε και μετέφρασε έργα σχετικά με τα μαθηματικά, συμβάλλοντας στη διάδοσή τους πέρα από τον στενό ακαδημαϊκό χώρο. Ανάμεσα στις μεταφράσεις του βρίσκονται τα βιβλία Ο άνθρωπος που μετρούσε, Ο Σατανάς, ο Cantor και το Άπειρο, Ο πρίγκιπας των μαθηματικών, Επιστολές σε μια νεαρή μαθηματικό και το graphic novel Το παιχνίδι της μίμησης.
Αυτή, όμως, είναι η δημόσια διαδρομή του. Υπάρχει και η άλλη, εκείνη που δεν καταγράφεται στα βιογραφικά σημειώματα και στους καταλόγους των βιβλιοπωλείων. Είναι η διαδρομή που αποτυπώνεται στις ζωές των ανθρώπων που τον γνώρισαν: στους μαθητές που ενθάρρυνε, στους αναγνώστες που κινητοποίησε, στους συνομιλητές που έκανε να σκεφτούν διαφορετικά και στους φίλους που τώρα καλούνται να συνηθίσουν την απουσία του.
Για έναν συγγραφέα συνηθίζουμε να μιλάμε για το έργο, τα βιβλία και τις ιδέες του. Όταν όμως ο συγγραφέας υπήρξε και φίλος, τα πράγματα αλλάζουν. Ανάμεσα στις σελίδες παρεμβάλλονται η φωνή του, οι συζητήσεις, οι μικρές χειρονομίες και οι στιγμές που δεν καταγράφηκαν πουθενά. Όλα εκείνα που δεν ανήκουν στη δημόσια εικόνα ενός δημιουργού, αλλά στην ιδιωτική μνήμη όσων είχαν την τύχη να τον γνωρίσουν.
Ο θάνατος ενός συγγραφέα έχει κάτι βαθιά παράδοξο. Ο άνθρωπος σιωπά, αλλά οι λέξεις του εξακολουθούν να μιλούν. Τα βιβλία μένουν στα ράφια, ανοίγουν ξανά, περνούν σε άλλα χέρια και συναντούν ανθρώπους που ίσως δεν γνώρισαν ποτέ εκείνον που τα έγραψε. Η φυσική παρουσία χάνεται, αλλά η σκέψη αντιστέκεται στη λήθη. Κάθε ανάγνωση γίνεται μια μικρή επιστροφή.
Κι όμως, για τους φίλους αυτή η παρηγοριά δεν είναι αρκετή. Γιατί τα βιβλία μπορούν να διαφυλάξουν τη γραφή, δεν μπορούν όμως να αντικαταστήσουν τον άνθρωπο. Δεν απαντούν όταν τους μιλάς, δεν γελούν, δεν διαφωνούν, δεν συνεχίζουν μια συζήτηση που έμεινε στη μέση.
Σήμερα δεν είναι εύκολο να μιλήσω για τον Στάμο σε παρελθόντα χρόνο. Ίσως επειδή οι φίλοι δεν περνούν ποτέ ολοκληρωτικά στο παρελθόν. Εξακολουθούν να υπάρχουν μέσα στις αναμνήσεις μας, στις ιστορίες που θα διηγούμαστε και στις φράσεις τους που επιστρέφουν απροσδόκητα.
Αποχαιρετώ έναν συγγραφέα και μαθηματικό, αλλά κυρίως αποχαιρετώ έναν φίλο. Καλό ταξίδι, Στάμο. Οι λέξεις σου θα μείνουν. Η σκέψη σου θα μείνει. Και μαζί τους θα παραμένει ζωντανό κάτι από εσένα – στους ανθρώπους που σε γνώρισαν, σε αγάπησαν και δεν θα σε ξεχάσουν.
*Η κηδεία θα γίνει το Σάββατο στις 11:30 στην αίθουσα πολιτικών κηδειών του Α’ Νεκροταφείου Αθηνών.
