ΙΡΑΝ: Το μείζον ζήτημα -η επόμενη μέρα;

Γράφει ο Ελευθέριος Τζιόλας

Το μείζον πρόβλημα στην υπόθεση του Ιράν, μετά και τα συντριπτικά πολεμικά χτυπήματα ΗΠΑ-Ισραήλ, είναι αν υπάρχει σοβαρή, ανθεκτική και αξιόπιστη εναλλακτική πολιτική λύση απέναντι στο εγκατεστημένο απολυταρχικό θεοκρατικό καθεστώς.

Με δεδομένο ότι η λύση του διαδόχου (υιού) του Σάχη -μολονότι προβάλλεται ως μόνη και μόνη πιθανή- δεν συγκεντρώνει ευρεία και ισχυρή εσωτερική αποδοχή στην ιρανική κοινωνία, το ζήτημα γίνεται πιο κρίσιμο και επιτακτικό.

Επίσης είναι δεδομένο ότι η μέχρι τώρα μαχητική εσωτερική αντιπολίτευση των μεγάλων κινητοποιήσεων των τελευταίων ετών (1999, 2009, 2019, 20022-23, 2026) δεν έχει συγκροτηθεί πολιτικά και δεν έχει δομηθεί οργανωτικά. Με την έννοια: ενός Πολιτικού Προγράμματος Ανατροπής και Νέας Εξουσίας (μιας Ατζέντας), μιας Οργάνωσης (ή δικτύου οργανώσεων) που θα στηρίζουν και θα συντονίζουν μια τέτοια προοπτική (έστω και από την εσωτερική-εντός του Ιράν- παρανομία) και μιας Ηγεσίας προερχόμενης από αυτά τα κινήματα και αντιστοιχούμενης στις απαιτήσεις και τους στόχους της ανατροπής του σημερινού καθεστώτος.

Το αδιέξοδα αυτό παρέχει δυνατότητες -για την ακρίβεια ικανά περιθώρια- στις υφιστάμενες δομές του σημερινού Ιρανικού καθεστώτος, παρά τα σημαντικά πλήγματα στο επίπεδο ηγεσίας του, να έχει πρωτοβουλία για διαμόρφωση της επόμενης μέρας στην Εξουσία της χώρας.

Δεν μπορεί να είναι σαφές, μέσα στην παρούσα δίνη του πολέμου -και τις προδιαγραφόμενες εσωτερικές αναταράξεις διαδοχής, ποια ακριβώς θα είναι αυτή η Εξουσία, κυρίως στο επίπεδο προσώπων -με άλλα λόγια εκπροσώπων τάσεων και «φιλοσοφίας». Πρωταρχικά στο επίπεδο του Ανώτατου Ηγέτη (Supreme Leader), δηλαδή στη θέση του σκοτωμένου Αλί Χαμενεί- αλλά και στα επίπεδα της ηγεσίας των «Φρουρών της Επανάστασης» (Islamic Revolutionary Guard Corps -IRGC), της Basij (Baseej-e Mostaz’afin – “Οργάνωση Εσωτερικής Ασφάλειας’’ του καθεστώτος), και του συστήματος Δικαιοσύνης. Οι τέσσερις αυτές δομές –όπως εκπροσωπούνται στα διάφορα πολιτειακά-πολιτικά θεσμικά σχήματα της χώρας έχουν κατά την αναφερομένη σειρά αξιολογικά το σημαντικότερο ειδικό βάρος.

Το ερώτημα: αν μια τέτοια εξέλιξη, που θα προέρχεται από τις δυνάμεις (τις δομές) που αναφέρονται, θα μπορούσε να αποτελέσει μια πραγματικά θετική εξέλιξη για το Ιράν και να δημιουργήσει πλαίσιο νέων συνθηκών για ειρήνη και συνεργασία στην ευρύτερη Μέση Ανατολή δεν μπορεί να είναι με βεβαιότητα καταφατική, λόγω ακριβώς των φυσιογνωμικών, αξιακών, στρατηγικών και ιστορικών (επί 47 χρόνια) παγιωμένων στοιχείων.

Το πιθανότερο είναι η «νέα εξουσία» να αναζητήσει από σαφώς χαμηλότερες θέσεις διαπραγμάτευσης ένα νέο πλαίσιο συμβιβασμών, κυρίως με τις ΗΠΑ, με στόχο να κερδίσει χρόνο για ανασύνταξη και ανασύνθεση. Χρόνος, όμως που μπορεί -και ρεαλιστικά είναι πλέον περισσότερο εφικτό- να τρέχει θετικά και για την «Αντιπολίτευση του Ιράν». Δηλαδή, να έχουμε μια μετακίνηση της τελικής αναμέτρησης ανατροπής για επόμενη χρονική περίοδο.

Ενώ, δεν μπορεί να αποκλειστεί -με μικρότερο ποσοστό πιθανοτήτων- μια περίοδος πολιτικής & εθνοτικής αβεβαιότητας και αστάθειας.

> Το «μάθημα» της Ιστορίας από το ιρανικό καθεστώς

Πράγματι πρόκειται για ένα σύνθετο, βαρύ, πολύ χρήσιμο, ιδιαίτερης αξίας και μεγάλης σημασίας μάθημα!

Είναι εντυπωσιακό να δούμε -έστω συνοπτικά, στα πλαίσια αυτού του κειμένου- τα κομβικά, κύρια σημεία επικράτησης του σημερινού απολυταρχικού, θεοκρατικού καθεστώτος στο Ιράν.

Η εγκαθίδρυση του θεοκρατικού καθεστώτος στο Ιράν έχει την προϊστορία του καθεστώτος του Σάχη και των αγγλο-αμερικανικών συμφερόντων στην περιοχή και ιδιαίτερα στο Ιράν, όμως για την εδραίωση του συνδέθηκε με σειρά πολιτικών διώξεων, εκκαθαρίσεων και βίαιων κατασταλτικών ενεργειών αμέσως, μετά την “Ισλαμική Επανάσταση του 1979”. Και σημαντικών -πρέπει να υπογραμμίσουμε- λαθών στη φάση αρχικής επικράτησης του Χομεϊνί και του ισλαμικού κληρικαλισμού από την υποστήριξη που του προσέφεραν οι δυνάμεις της Αριστεράς με ιστορία και αγωνιστική παράδοση στην ιρανική κοινωνία, στο όνομα ενός δογματικού αντιϊμπεριαλισμού της εποχής εκείνης. Αναφέρομαι κυρίως στους Μουτζαχεντίν του Λαού – MeK (Mujahedin-e Khalq -People’s Mojahedin Organization of Iran (PMOI), του Tudeh (του Κομουνιστικού Κόμματος του Ιράν -με αξιόλογο ρόλο λόγω και της Σοβιετικής Ένωσης, τότε), δύο ένοπλων Οργανώσεων των Ιρανών Λαλικών Ανταρτών Φενταί (Iranian People’s Fedai Guerrillas), αριστερών διανοούμενων, κ.α., καθώς και του Εθνικού Μετώπου με φιλελεύθερο-εθνικιστικό προσανατολισμό.

Οι εξελίξεις αυτές αφορούν τόσο την περίοδο του Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί (1979–1989) -κυρίως αυτήν, όσο όμως και τη μετέπειτα εδραίωση & επέκταση της εξουσίας υπό τον Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ (από το 1989 έως σήμερα).

Περίοδος Χομεϊνί (1979–1989)

1. Επαναστατικά δικαστήρια και εκτελέσεις (1979–αρχές 1980s)

Μετά την ανατροπή του Σάχη (Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί):

Ιδρύθηκαν τα επαναστατικά δικαστήρια.

Πραγματοποιήθηκαν μαζικές εκτελέσεις αξιωματούχων του προηγούμενου καθεστώτος (στρατιωτικών, μελών της SAVAK – της μυστικής αστυνομίας του καθεστώτος του Σάχη).

Οι διαδικασίες ήταν συχνά συνοπτικές, χωρίς πραγματική νομική υπεράσπιση.

2. Εκκαθαρίσεις πολιτικών αντιπάλων -Στα πρώτα χρόνια της Επανάστασης:

Καταστολή των αριστερών οργανώσεων (Μουτζαχεντίν του Λαού – MeK και του Tudeh) καθώς και των φιλελεύθερων (Μέτωπο Εθνικής Σωτηρίας).

Το MeK, που αρχικά είχε στηρίξει την επανάσταση, τέθηκε εκτός νόμου το 1981. Aκολούθησαν μαζικές διώξεις, συλλήψεις και εκτελέσεις μελών του.

Το MeK διαφώνησε και αντέδρασε στην τελευταία φάση του και ένοπλα απέναντι το δόγμα του Velayat-e Faqih (“Εποπτεία του Ισλαμικού Νομομαθούς”) θεολογικού & πολιτικού δόγματος στο Σιιτικό Ισλάμ, που αποτελεί θεμέλιο λίθο του ιρανικού θεοκρατικού συστήματος.

To Tudeh με κάλυψη του ισλαμικού καθεστώτος είχε στραφεί μαχητικά εναντίον του MeK και εν συνεχεία δέχτηκε και αυτό τα χτυπήματα εξόντωσής του από το καθεστώς Χομεϊνί.

Οι περισσότεροι πολιτικοί αντίπαλοι φυλακίστηκαν και οι περισσότεροι των υπολοίπων (αυτο)εξορίστηκαν.

3. «Πολιτιστική Επανάσταση» επί Χομεϊνί (1980–1983)

Κλείσιμο πανεπιστημίων, «εξισλαμισμός» όλων των βαθμίδων της εκπαίδευσης, επέκταση της ισλαμικής παιδείας.

Εκκαθαρίσεις καθηγητών, δασκάλων και φοιτητών που θεωρούνταν ιδεολογικά και πολιτικά αντίθετοι.

Επιβολή «ισλαμικού τρόπου ζωής και κοινωνικής συμπεριφοράς»

4. Μαζικές εκτελέσεις πολιτικών κρατουμένων (1988)

Με το τέλος του αδιέξοδου, πολύ αιματηρού (περισσότεροι από 500.000 νεκροί) πολέμου Ιράν–Ιράκ, χιλιάδες πολιτικοί κρατούμενοι, κυρίως μέλη ή υποστηρικτές του MeK αλλά και άλλοι αριστεροί, εκτελέστηκαν έπειτα από μυστικές και συνοπτικές διαδικασίες με μυστικό ”φετφά” (διαταγή εκτελέσεων) του Χομεϊνί. Το ΜeK μιλάει για 30.000 εκτελέσεις και δολοφονίες και οι σχετικοί θεσμοί της διεθνούς κοινότητας από 2800 -3500 εκτελέσεις.

Το γεγονός αυτό αποτελεί μία από τις σοβαρότερες παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη σύγχρονη ιστορία του Ιράν.

Οι σφαγές του 1988, που αποκαλούνται “Εθνική Καταστροφή” (National Catastrophe) από την ιρανική αντιπολίτευση, αποδιοργάνωσαν την οργανωμένη αντιπολίτευση εντός της χώρας και επί πολλά χρόνια βρίσκεται χωρίς έμπειρη ηγεσία.

Το ΜeK στον οχταετή πόλεμο (1980- 88) υποστήριξε το Ιράκ (τον Σαντάμ Χουσεΐν) σε μια προσπάθεια απ΄ έξω αλλά και εντός του ισλαμικού κόσμου ανατροπής του «κληρικού απολυταρχικού καθεστώτος». Αυτή η στάση του είχε ως με αποτέλεσμα να κατηγορηθεί ως προδοτικό και οι βιαιότητες εξόντωσής του να γενικευθούν.

Περίοδος Χαμενεΐ (1989–σήμερα)

Ο Αλί Χαμενεΐ διαδέχθηκε τον Χομεϊνί ως Ανώτατος Ηγέτης. Η εξουσία του εδραιώθηκε μέσω σκληρού κρατικού ελέγχου και καταστολής.

1. Καταστολή διαφωνούντων (1990s)

Διώξεις διανοουμένων, δημοσιογράφων και πολιτικών μεταρρυθμιστών.

Οι λεγόμενες «αλυσιδωτές δολοφονίες» (chain murders) της δεκαετίας του 1990 στόχευσαν αντικαθεστωτικούς διανοούμενους.

2. Καταστολή των φοιτητικών και λαϊκών κινητοποιήσεων

1999: Βίαιη καταστολή των φοιτητικών διαδηλώσεων στην Τεχεράνη.

2009: Μαζικές διαδηλώσεις μετά τις αμφισβητούμενες εκλογές (Πράσινο Κίνημα)- το όνομά του από το χρώμα που χρησιμοποιούσε στην προεκλογική εκστρατεία του ο μεταρρυθμιστής υποψήφιος Mir Hossein Mousavi (Μιρ Χοσεΐν Μουσαβί). Συλλήψεις, βασανιστήρια και δολοφονίες διαδηλωτών. Δολοφονία της Neda Agha Soltan.

2019 και 2022–2023: Σκληρή καταστολή διαδηλώσεων, ιδίως μετά τον θάνατο της Μαχσά Αμινί το 2022 -κίνημα: “Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία” Εκατοντάδες νεκροί!

3. Σκληρός έλεγχος θεσμών και εκλογικών διαδικασιών

Το Συμβούλιο των Φρουρών αποκλείει συστηματικά υποψηφίους που θεωρούνται μη συμβατοί με τη γραμμή του καθεστώτος.

Οι «Φρουροί της Επανάστασης» (IRGC) ενίσχυσαν σημαντικά την πολιτική, οικονομική, διοικητική τους ισχύ στο σύνολο του πλέγματος εξουσίας και με δίκτυα ελέγχου και υποταγής της κοινωνίας.