Στα σύνορα Αττικής και Βοιωτίας, «κρυμμένο» μέσα σε πεύκα και άλλα δέντρα που περιβάλλουν τη μικρή κοιλάδα του Μαυροδηλεσίου, την οποία διασχίζει ένα ξερό ποτάμι που οι αρχαίοι ονόμαζαν Χαράδρα, βρίσκεται το Αμφιάρειο του Ωρωπού. Το Αθηναϊκό και Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων (ΑΠΕ-ΜΠΕ) επισκέφτηκε τον αρχαιολογικό χώρο, όπου μνημεία και φυσικό κάλλος προσφέρουν κάτι μοναδικό: Ένα «ταξίδι» στον χρόνο και στον τόπο, όπου για πολλούς αιώνες, άνθρωποι από διάφορες περιοχές του ελληνικού και μεσογειακού κόσμου επισκέπτονταν το ιερό του θεού της ίασης και της μαντικής για να θεραπευτούν και να λύσουν προβλήματα.
Το ιερό. Ίδρυση, μύθοι, λειτουργία
Το Αμφιάρειο του Ωρωπού, που ιδρύθηκε στα τέλη του 5ου αι. π.Χ. , άκμασε μεταξύ 3ου αι. π.Χ. και α’ μισού του 2ου αι. π.Χ., κι έσβησε σταδιακά με την επικράτηση του Χριστιανισμού, ξεπερνούσε κατά πολύ όχι μόνο σε ακτινοβολία τα όρια του μικρού κράτους του Ωρωπού, αλλά και τις συνήθεις πρακτικές ενός ιερού: Ήταν το εθνικό ιερό των Ωρωπίων -όπως το ιερό της Αθηνάς στην Ακρόπολη για τους Αθηναίους-, έδρα της ανώτατης θρησκευτικής αρχής της πόλης, αλλά και τόπος δημοσίευσης των σημαντικότερων αποφάσεων που αφορούσαν τον Ωρωπό και για μεγάλο διάστημα το Κοινό των Βοιωτών εξαιτίας της συγκέντρωσης πολλών ανθρώπων. Ως συνέπεια, το ιερό συμμεριζόταν την πολιτική τύχη του Ωρωπού: Όταν η πόλη ήταν ανεξάρτητη ή μέλος του Κοινού των Βοιωτών διοικούνταν από Ωρωπίους και όταν ήταν κτήση της Αθήνας από Αθηναίους.
Η ίδρυσή του σχετίστηκε με την εγκατάλειψη του θηβαϊκού Αμφιαρείου και, σύμφωνα με τον Στράβωνα, με έναν χρησμό. Συνδέθηκε επίσης με τους μύθους του Αμφιαράου, του χθόνιου ήρωα, που ανήκε στις θεότητες του κάτω κόσμου. Από τους πιο γνωστούς είναι ο μύθος που τον συνδέει με τον θηβαϊκό κύκλο και την εκστρατεία των «Επτά επί Θήβας». Ο Αμφιάραος ήταν ένας από τους αρχηγούς που με επικεφαλής τον Πολυνείκη εκστράτευσαν κατά της Θήβας και του Ετεοκλή, παρόλο που αρχικά αρνήθηκε να συμμετάσχει γιατί ως μάντης γνώριζε την ατυχή της κατάληξη. Μετά την αποτυχία της εκστρατείας και την φυγή όσων είχαν διασωθεί, ο Αμφιάραος, από τους τελευταίους αρχηγούς που υποχώρησαν, πήρε τον δρόμο προς την Αττική με το άρμα του. Στη διαδρομή τον καταδίωξε ο Περικλύμενος, εγγονός του Ποσειδώνα, αλλά τον έσωσε ο Δίας, ανοίγοντας ένα χάσμα στη γη, μέσα στο οποίο ο Αμφιάραος χάθηκε μαζί με το άρμα του. Στο σημείο εκείνο ιδρύθηκε το ιερό του, όπου λατρευόταν ως θεός-ιατρός.
Τμήμα κίονα και κιονόκρανου της στοάς στον αρχαιολογικό χώρο του Αμφιάρειου στον Ωρωπό,
Το Αμφιάρειο ήταν ιαματικό ιερό και απευθυνόταν σε όσους ήθελαν να θεραπευτούν από ασθένεια ή χρειάζονταν λύση σε κάποιο πρόβλημα. Το τυπικό ήταν συγκεκριμένο, όπως πληροφορούν οι επιγραφές από το ιερό, αλλά και ο Παυσανίας που το επισκέφτηκε τον 2ο αι. μ. Χ. Οι ενδιαφερόμενοι έπρεπε να πληρώσουν δικαίωμα εισόδου και για αντάλλαγμα έπαιρναν ένα μολυβένιο εισιτήριο με ανάγλυφες τις μορφές του Αμφιαράου και της Υγιείας και τις λέξεις ΙΕΡΟΝ ΑΜΦΙΑΡΑΟΥ ΥΓΙΕΙΑ. Μετά έπρεπε να θυσιάσουν στον Αμφιάραο και στους σύμβωμούς του θεούς ένα κριάρι, πάνω στο νωπό δέρμα του οποίου κοιμόνταν. Στόχος να τους επισκεφτεί στον ύπνο τους ο θεός και να τους συμβουλέψει ή και να τους θεραπεύσει. Έπειτα από τη θεραπεία ή τον χρησμό, οι πιστοί έριχναν στην πηγή του ιερού χρυσά ή ασημένια νομίσματα, ενώ μετά την εκπλήρωση των υποχρεώσεών τους αφιέρωναν στον θεό αντικείμενα, πολύτιμα ή ασήμαντα, συνήθως μικρής αξίας που αγόραζαν από τα μαγαζιά της δεξιάς όχθης του ιερού, όπως μικρά πήλινα αγαλματάκια ή μικρογραφίες ανθρώπινων μελών (σαν τα σημερινά τάματα).
Τμήμα του αρχαίου θεάτρου και των παρασκηνίων στον αρχαιολογικό χώρο του Αμφιάρειου στον Ωρωπό,
Τμήμα της στοάς και των κιόνων της στον αρχαιολογικό χώρο του Αμφιάρειου στον Ωρωπό,
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει ένα ανάγλυφο του 4ου αι. π. Χ. από το Αμφιάρειο, που σήμερα βρίσκεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο (ΕΑΜ). Το ανάγλυφο, που παριστάνει έναν άρρωστο με το όνομα Αρχίνο -όπως πληροφορεί η αφιερωματική επιγραφή- να χειρουργείται από τον Αμφιάραο στον ωμό, είναι περίφημο και για τον «αφηγηματικό» χαρακτήρα του, καθώς αποτυπώνονται σε αυτό τρία στιγμιότυπα των διαδοχικών σταδίων της θεραπείας: Στα δεξιά της παράστασης ο πιστός προσέρχεται στο ιερό προσευχόμενος, στη μέση κοιμάται στο εγκοιμητήριο -την ίδια στιγμή που ένα φίδι, φανταστική ενσάρκωση του θεού, τον θεραπεύει με δάγκωμα- και στα αριστερά, σε πρώτο πλάνο, απεικονίζεται ο Αμφιάραος να περιποιείται τον πονεμένο ώμο του (περισσότερα για το ανάγλυφο στην ιστοσελίδα του ΕΑΜ https://www.namuseum.gr/monthly_artefact/asthenis-eygnomonon/)
Τμήμα θρόνου που χρονολογείται από τον 1ο αι. π.Χ. και βρίσκεται περιμετρικά της ορχήστρας του αρχαίου θεάτρου στον αρχαιολογικό χώρο του Αμφιάρειου στον Ωρωπό,
Το βάθρο χάλκινου αγάλματος του Τιμάρχου στον αρχαιολογικό χώρο του Αμφιάρειου στον Ωρωπό,
Επιγραφές
Ο σπουδαιότερος αξιωματούχος του Αμφιάρειου ήταν ο ιερέας, τις δικαιοδοσίες και τις υποχρεώσεις του οποίου γνωρίζουμε καλά από μια σημαντική επιγραφή που έχει σωθεί. Εκτός από τα ιερά του καθήκοντα, ο ιερέας είχε και δικαστικά για μικρά αδικήματα μέσα στο ιερό, επίσης έλεγε τις ευχές των θυσιών, έβαζε πάνω στον βωμό ό,τι θυσίαζαν οι ιδιώτες και εκτελούσε τις θυσίες. Άλλες επιγραφές αναφέρουν τους καταλόγους των νικητών των Αμφιαρείων, των αγώνων που οργανώνονταν κάθε πέμπτο χρόνο (πρόκειται για τα Αμφιάρεια τα Μεγάλα, όπως ονομάζονταν, ενώ υπήρχαν και τα Μικρά που ήταν ετήσια) και αφορούσαν μουσικούς, αθλητικούς και ιππικούς αγώνες στους οποίους συμμετείχαν λόγιοι, ηθοποιοί και αθλητές από όλη την Ελλάδα, την Ιταλία και τη Μικρά Ασία.
Η στοά στον αρχαιολογικό χώρο του Αμφιάρειου στον Ωρωπό,
Υπάρχουν επίσης επιγραφές που αναφέρουν με λεπτομέρεια τα αφιερώματα προς τον θεό, κυρίως αυτά που ήταν από χρυσό ή ασήμι. Μάλιστα, μια μεγάλη επιγραφή του ιερού, που σήμερα βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο, πληροφορεί για μια απόφαση της βουλής και του δήμου του Ωρωπού να συσταθεί επιτροπή από τρεις πολίτες οι οποίοι θα παραλάμβαναν τα «άχρηστα» από πολύτιμο μέταλλο αφιερώματα είτε για να επισκευαστούν είτε για να τα λιώσουν και να κατασκευαστούν νέα αναθήματα στον θεό, καθώς και μια καινούργια χρυσή φιάλη για τις σπονδές.
Επιγραφές στα βάθρα
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν οι επιγραφές στα μνημειώδη βάθρα των αγαλμάτων, τα οποία πλαισίωναν τον δρόμο που οδηγούσε στον ναό, δυτικά της στοάς -μνημεία στα οποία θα αναφερθούμε παρακάτω. Τα αγάλματα που ήταν στημένα στις βάσεις, χάλκινα ή μαρμάρινα, σήμερα δεν σώζονται. Γνωρίζουμε όμως ότι εικόνιζαν πολίτες του Ωρωπού ή σημαντικά πρόσωπα της αρχαιότητας, τα ονόματα των οποίων μαθαίνουμε από τις αφιερωματικές επιγραφές που είναι χαραγμένες στις βάσεις. Πάνω στα 25 βάθρα που σώθηκαν στην αρχική τους θέση βρίσκονται χαραγμένες γύρω στις 150 επιγραφές -αναθηματικές, χρονολογήσεις, επιγράμματα, αγωνιστικοί κατάλογοι και προξενικά ψηφίσματα.
Το ιερό του Αμφιαράου στον αρχαιολογικό χώρο του Αμφιάρειου στον Ωρωπό
Αξίζει να εστιάσουμε στις μετεπιγραφές, δηλαδή στις νέες χαράξεις που έγιναν μετά το σβήσιμο αφιερωματικών επιγραφών σε βάθρα αγαλμάτων τα οποία αφορούσαν πρόσωπα που δεν υπήρχαν πια. Σύμφωνα με αυτή τη μέθοδο, τα αγάλματα της πρώτης χρήσης διατηρούνταν, άλλαζαν μόνο τις επιγραφές των βάθρων οι οποίες συχνά έσωζαν μέρος των παλιών. Για παράδειγμα, στη βάση του αγάλματος του Ρωμαίου ύπατου Άππιου Κλαύδιου Πούλχερ -με χορηγία του οποίου κατασκευάστηκαν τα Μικρά Προπύλαια του ιερού της Δήμητρας στην Ελευσίνα- σώζονται από την παλιά ανάθεση τα ονόματα του γλύπτη που έφτιαξε το άγαλμα, του πρώτου προσώπου που τιμήθηκε και του ιερέα του Αμφιαράου στη χρονιά του οποίου αφιερώθηκε.
Η τακτική της μετεπιγραφής ήταν αρκετά διαδεδομένη στα χρόνια της ρωμαϊκής κυριαρχίας στην Ελλάδα, ένας τρόπος για να δημιουργηθούν με οικονομικό τρόπο πολυέξοδα αγάλματα. Στο Αμφιάρειο του Ωρωπού θα βρούμε αρκετές τέτοιες περιπτώσεις. Ο Βρούτος -ο δολοφόνος του Ιουλίου Καίσαρα, που ως τυραννοκτόνος είχε τιμηθεί και στην Αγορά της Αθήνας!-, ο Μάρκος Αγρίππας, φίλος και στενός συνεργάτης του αυτοκράτορα Αυγούστου, ακόμα και ο Ρωμαίος δικτάτορας Σύλλας τιμήθηκαν μέσω της μεθόδου της μετεπιγραφής. Ειδικά τον τελευταίο οι Ωρώπιοι είχαν κάθε λόγο να τιμήσουν, έστω και αν χρησιμοποίησαν το άγαλμα κάποιου σπουδαίου προσώπου του 3ου αι. π.Χ., το οποίο ήταν στημένο έξω από τον ναό.
Το 80 π.Χ. ο Σύλλας, έπειτα από τη νικηφόρα εκστρατεία του εναντίον του Μιθριδάτη (86 π.Χ.), παραχώρησε με απόφασή του στον Αμφιάραο όλους τους φόρους από την πόλη και τα λιμάνια του Ωρωπού για να καλύπτονται τα έξοδα των αγώνων και των θυσιών προς τιμήν του θεού, ακόμα και τα έξοδα των θυσιών για τη νίκη και την επικράτηση του ρωμαϊκού λαού. Έτσι ανάμεσα στο 86 και 81 π.Χ. οι Ωρώπιοι τον τίμησαν με τη μέθοδο της μετεπιγραφής. ιδιαίτερη μνεία αξίζει να γίνει στην ένσταση εναντίον της απόφασης του Σύλλα, που έγινε το 74 π.Χ. από μισθωτούς των φόρων, με την οποία αμφισβητούσαν τη θεία υπόσταση του Αμφιάραου (ισχυρίζονταν ότι ήταν ήρωας), συνεπώς και τη νομιμότητα της απόφασης. Η ένσταση απορρίφθηκε από τη σύγκλητο το 73 π.Χ., δικαιώνοντας οριστικά το Αμφιάρειο.
Μνημεία
Η ηρεμία και οι ενημερωτικές πινακίδες βοηθούν τον επισκέπτη να αντιληφθεί τη χωροταξία του χώρου, τα μνημεία και τη λειτουργία τους. Όπως για παράδειγμα, η μεγάλη στοά του 4ου αι. π.Χ., μήκους 110 μ., που χρησίμευε για τη διαμονή των επισκεπτών και των ασθενών του ιερού. Στο ανατολικό και δυτικό άκρο της υπήρχαν δύο δωμάτια όπου γινόταν η εγκοίμηση όσων ζητούσαν χρησμό ή θεραπεία από τον Αμφιάραο. Τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα εντυπωσιάζουν ακόμα και σήμερα καθώς γίνεται αντιληπτό το μέγεθος που καταλάμβανε η στοά στην αρχαιότητα -απόδειξη και του μεγάλου αριθμού ανθρώπων που σύχναζε στο ιερό στα χρόνια της ακμής του.
Εντυπωσιακό είναι επίσης το θέατρο του 2ου αι. π. Χ., που βρίσκεται πίσω και λίγο ψηλότερα από τη στοά. Το μνημείο παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον καθώς σώθηκαν, μεταξύ άλλων, μεγάλο μέρος από το οικοδόμημα της σκηνής το οποίο έφερε δυο μεγαλογράμματες επιγραφές, καθώς και πέντε πλούσια στολισμένοι μαρμάρινοι θρόνοι του 1ου αι. π. Χ. που διασώζουν την ίδια επιγραφή (ότι ο ιερέας Νίκων τους αφιέρωσε στον θεό Αμφιάραο). Την ίδια στιγμή, η αναστηλωμένη κιονοστοιχία του προσκηνίου υψώνεται θεαματικά και διδακτικά απέναντι από την ορχήστρα και το κοίλο.
Μπροστά από τα τελευταία βάθρα, μπορεί κανείς να παρατηρήσει τα ερείπια του μεγάλου βωμού του ιερού. Αν και σώζεται μόνο το κάτω μέρος του, γνωρίζουμε ότι στα αρχαία χρόνια ήταν μνημειακών διαστάσεων. Μπροστά από τη βόρεια πλευρά του βωμού υπάρχουν τα λείψανα τριών ημικυκλικών σκαλιών από πουρί, που είναι ό,τι σώθηκε από το θέατρο του βωμού, δηλαδή το οικοδόμημα το οποίο είχε ως προορισμό τη δημιουργία θέσεων για τους θεατές των θυσιών.
Νοτιοδυτικά του βωμού και σε απόσταση μερικών μέτρων από αυτόν βλέπουμε τα κατάλοιπα του μεγάλου ναού του ιερού, που ήταν δωρικού ρυθμού και κτίστηκε τον 4ο αιώνα π.Χ. Σήμερα σώζεται μόνο το βορειοδυτικό τμήμα του, γιατί ο υπόλοιπος παρασύρθηκε από το ποτάμι στα ύστερα ρωμαϊκά χρόνια. Από περιγραφή του Παυσανία και από επιγραφές γνωρίζουμε ότι μέσα στον ναό υπήρχε μαρμάρινο άγαλμα του Αμφιαράου, μπροστά από το οποίο βρισκόταν η τράπεζα με τη χρυσή φιάλη, με την οποία έκανε σπονδές ο ιερέας.
Νότια του βωμού υπάρχει η ιερή πηγή, που ακόμα και σήμερα αναβλύζει ανάλογα με την εποχή νερό, ενώ πλάι και ανατολικά αυτής βρίσκονται τα ερείπια των ανδρικών λουτρών. Στη δεξιά όχθη του ιερού σώζονται τα κατάλοιπα της κατοικίδιας συνοικίας, όπου υπήρχαν εγκαταστάσεις και κατοικίες απαραίτητες για τη λειτουργία του ιερού, όπως ο ξενώνας, η αγορά, τα καταγώγια (ξενοδοχεία) και τα καπηλεία, δηλαδή τα μαγαζιά που εξυπηρετούσαν τους επισκέπτες. Στην περιοχή αυτή βρίσκεται και η κλεψύδρα, ένα μικρό υπόγειο κτίσμα πολύ κοντά στην όχθη του ποταμού που λειτουργούσε ως υδραυλικό ρολόι, απαραίτητο για ένα ιερό.
Η επίσκεψη στο Αμφιάρειο του Ωρωπού είναι από μόνη της μια εμπειρία. Ενσωματωμένο πλήρως μέσα σε ένα ειδυλλιακό τοπίο, το σπουδαιότερο ιερό της αρχαίας Ελλάδας που ήταν αφιερωμένο στον μυθικό ήρωα, μάντη και θεραπευτή Αμφιάραο, αποκαλύπτει ακόμα και σήμερα στους επισκέπτες μέρος της μεγαλοπρέπειας και της σημασίας που το συνόδευαν στην αρχαιότητα.
ΣΣ. Στην περαιτέρω κατανόηση του χώρου και των μνημείων του, πολύτιμος αρωγός στάθηκαν, μεταξύ άλλων, το βιβλίο του βασικού μελετητή τους, αρχαιολόγου και ακαδημαϊκού Βασίλειου Χ. Πετράκου, «Το Αμφιάρειο του Ωρωπού» (εκδόσεις Κλειώ).
Ελένη Μάρκου
ΦΩΤΟ ΑΠΕ-ΜΠΕ/ΟΡΕΣΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ
ΒΙΝΤΕΟ ΑΠΕ-ΜΠΕ/ΧΑΡΗΣ ΑΚΡΙΒΙΑΔΗΣ
