Γράφει ο Νίκος Χ. Λαγκαδινός
Ένας μαθητής μπορεί να γνωρίζει τους θεσμούς της δημοκρατίας και να δυσκολεύεται να ακούσει μια διαφορετική άποψη. Να περιγράφει τον κύκλο του νερού και να αδιαφορεί για το ρέμα που μολύνεται στη γειτονιά του. Να χειρίζεται με ευχέρεια το κινητό του, αλλά να μην μπορεί να διακρίνει μια τεκμηριωμένη πληροφορία από έναν παραπλανητικό ισχυρισμό. Η απόσταση ανάμεσα σε όσα διδάσκονται τα παιδιά και σε όσα μπορούν να κατανοήσουν, να κρίνουν και να εφαρμόσουν αποτελεί ένα από τα ουσιαστικότερα ζητήματα της εκπαίδευσης.
Το ερώτημα, επομένως, αφορά τον ίδιο τον προσανατολισμό του σχολείου: τι άνθρωπο επιδιώκει να διαμορφώσει; Έναν επιτυχημένο υποψήφιο εξετάσεων, έναν μελλοντικό εργαζόμενο ή έναν πολίτη με πνευματικά εφόδια, αυτονομία και αίσθηση ευθύνης; Οι στόχοι αυτοί μπορούν να συνυπάρχουν. Χρειάζεται, όμως, η καθημερινή εκπαιδευτική πράξη να τους υπηρετεί με κάποια ισορροπία.
Στην ελληνική πραγματικότητα, η αγωνία των εξετάσεων και της εισαγωγής στην τριτοβάθμια εκπαίδευση συχνά περιορίζει τον ορίζοντα της σχολικής ζωής. Η χρησιμότητα ενός μαθήματος μετριέται με βάση το αν εξετάζεται, μια απορία θεωρείται καθυστέρηση στην κάλυψη της ύλης και η επιτυχία αποτυπώνεται κυρίως στον βαθμό. Μέσα σε αυτή την πίεση, η χαρά της ανακάλυψης, η συνεργασία και ο στοχασμός κινδυνεύουν να αντιμετωπιστούν ως πολυτέλειες.
Η γνώση ως προϋπόθεση της ελευθερίας
Η κριτική στη «στείρα γνώση» χρειάζεται προσοχή. Η γνώση αποτελεί απαραίτητη βάση για την ελεύθερη σκέψη. Χωρίς ιστορική παιδεία, ο δημόσιος λόγος παραδίδεται ευκολότερα στους μύθους. Χωρίς γλωσσική επάρκεια, περιορίζεται η δυνατότητα κατανόησης και έκφρασης. Χωρίς μαθηματική και επιστημονική συγκρότηση, δυσκολεύει η αξιολόγηση στοιχείων που επηρεάζουν την καθημερινή ζωή.
Στείρα γίνεται η γνώση όταν αποσυνδέεται από τα ερωτήματα που της δίνουν νόημα. Όταν ο μαθητής απομνημονεύει μια απάντηση χωρίς να αντιλαμβάνεται το πρόβλημα στο οποίο απαντά. Όταν μαθαίνει να αναπαράγει διατυπώσεις, αλλά δεν ενθαρρύνεται να ζητήσει αποδείξεις, να συγκρίνει ερμηνείες ή να αναγνωρίσει ένα λάθος – ακόμη και δικό του.
Ένα σχολείο με ουσιαστική σχέση με την κοινωνία μπορεί να δείξει πώς τα μαθηματικά βοηθούν στην ανάγνωση ενός οικογενειακού προϋπολογισμού, πώς η ιστορία φωτίζει μια δημόσια αντιπαράθεση, πώς η λογοτεχνία διευρύνει την κατανόηση της ανθρώπινης εμπειρίας. Έτσι, η διδακτέα ύλη αποκτά βάθος και η μάθηση λόγο ύπαρξης πέρα από την επόμενη εξέταση.
Η δημοκρατία στην καθημερινότητα της τάξης
Η διαμόρφωση ενεργών πολιτών αρχίζει από τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η σχολική κοινότητα. Τα παιδιά αντιλαμβάνονται γρήγορα την απόσταση ανάμεσα στις διακηρύξεις και στις συμπεριφορές. Όταν διδάσκονται τον σεβασμό, αλλά υφίστανται ταπείνωση, το πραγματικό μάθημα είναι η αυθαιρεσία. Όταν καλούνται να εκφράζονται, αλλά κάθε διαφωνία αντιμετωπίζεται ως απειθαρχία, μαθαίνουν να σωπαίνουν ή να αντιδρούν χωρίς διάλογο.
Η δημοκρατική αγωγή απαιτεί σαφείς κανόνες, δίκαιη εφαρμογή τους και δυνατότητα αιτιολόγησης των αποφάσεων. Ο εκπαιδευτικός διατηρεί την ευθύνη της τάξης και θέτει όρια. Ταυτόχρονα, δίνει χώρο στην ερώτηση, εξηγεί και αναγνωρίζει ότι η αξιοπρέπεια του μαθητή είναι αδιαπραγμάτευτη.
Τα μαθητικά συμβούλια μπορούν να αποτελέσουν πεδίο πραγματικής μάθησης, εφόσον έχουν συγκεκριμένο αντικείμενο: να συζητούν προβλήματα, να καταθέτουν εφαρμόσιμες προτάσεις, να αναλαμβάνουν ευθύνες και να λογοδοτούν για τις επιλογές τους. Εκεί καλλιεργείται η κατανόηση ότι η συμμετοχή συνεπάγεται και δουλειά, ότι ο συμβιβασμός μπορεί να είναι έντιμος και ότι η διαφωνία δεν καταργεί την υποχρέωση συνύπαρξης.
Η γειτονιά ως πεδίο μάθησης
Η σύνδεση του σχολείου με την κοινωνία αποκτά περιεχόμενο μέσα από συγκεκριμένες δραστηριότητες. Μια τάξη μπορεί να μελετήσει την προσβασιμότητα των δρόμων γύρω από το σχολείο, να καταγράψει εμπόδια για ανθρώπους με αναπηρία και να παρουσιάσει τεκμηριωμένες προτάσεις στον δήμο. Μπορεί να δημιουργήσει ένα αρχείο προφορικής ιστορίας, συνομιλώντας με ηλικιωμένους κατοίκους, ή να ερευνήσει την ιστορία ενός εγκαταλειμμένου κτιρίου.
Μια σχολική εφημερίδα μπορεί να γίνει εργαστήριο δημοσιογραφικής ευθύνης: οι μαθητές να αναζητήσουν πηγές, να διασταυρώσουν πληροφορίες, να ξεχωρίσουν το γεγονός από το σχόλιο και να δημοσιεύσουν μια διόρθωση όταν σφάλλουν. Μια θεατρική παράσταση μπορεί να ανοίξει συζήτηση για τον αποκλεισμό, την εργασία ή τη μοναξιά, δίνοντας χώρο και σε παιδιά που δυσκολεύονται να εκφραστούν με τους συμβατικούς όρους της τάξης.
Η αξία αυτών των δράσεων εξαρτάται από την προετοιμασία και τη συνέχεια. Μια επίσκεψη ή μια φωτογραφία για την ιστοσελίδα του σχολείου προσφέρει λίγα, αν δεν συνοδεύεται από ερωτήματα, έρευνα και αποτίμηση. Η ουσιαστική εμπειρία αφήνει πίσω της κάτι που οι μαθητές κατάλαβαν καλύτερα και κάτι για το οποίο μπορούν πλέον να μιλήσουν με μεγαλύτερη ευθύνη.
Πολίτες με κρίση μέσα στον ψηφιακό θόρυβο
Ιδιαίτερη θέση σε αυτή την προσπάθεια έχει η παιδεία της πληροφορίας. Τα παιδιά μεγαλώνουν σε ένα περιβάλλον αδιάκοπης ροής εικόνων, ειδήσεων και απόψεων. Η εξοικείωση με τις συσκευές δεν εξασφαλίζει κατανόηση του τρόπου με τον οποίο παράγεται και διακινείται το περιεχόμενο.
Το σχολείο χρειάζεται να καλλιεργεί σταθερές συνήθειες ελέγχου: ποιος διατυπώνει έναν ισχυρισμό; Σε ποια στοιχεία στηρίζεται; Ποια πληροφορία λείπει; Ο τίτλος ανταποκρίνεται στο περιεχόμενο; Μήπως μια εικόνα χρησιμοποιείται έξω από το αρχικό της πλαίσιο;
Αντίστοιχα, η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης θέτει ένα ουσιαστικό παιδαγωγικό ερώτημα: πώς θα αξιοποιείται ένα εργαλείο χωρίς να υποκαθιστά την προσωπική προσπάθεια κατανόησης; Ο μαθητής χρειάζεται να μπορεί να ελέγχει μια απάντηση, να εντοπίζει ασυνέπειες και να εξηγεί με δικά του λόγια όσα υποτίθεται ότι έμαθε.
Συμμετοχή με ανεξαρτησία σκέψης
Ένα σχολείο ανοιχτό στα κοινωνικά ζητήματα οφείλει να προστατεύει την ελευθερία της κρίσης. Η συζήτηση για τη φτώχεια, το περιβάλλον, τις διακρίσεις ή τα δικαιώματα χρειάζεται στοιχεία, διαφορετικές τεκμηριωμένες προσεγγίσεις και σαφή διάκριση ανάμεσα στην έρευνα και στην προσωπική πεποίθηση.
Ο εκπαιδευτικός έχει απόψεις, όπως κάθε πολίτης. Η παιδαγωγική του ευθύνη, όμως, επιβάλλει να μην αξιοποιεί τη θέση του για να απαιτεί συμφωνία. Το ζητούμενο είναι ο μαθητής να συγκροτεί επιχειρήματα και να μπορεί να αναθεωρεί όταν τα δεδομένα το απαιτούν.
Ενεργός πολίτης είναι και εκείνος που διεκδικεί και εκείνος που προτείνει, συνεργάζεται, ελέγχει την εξουσία ή φροντίζει έναν κοινόχρηστο χώρο. Η κοινωνική ευθύνη περιλαμβάνει την υπεράσπιση δικαιωμάτων, αλλά και την αναγνώριση υποχρεώσεων. Περιλαμβάνει ακόμη το θάρρος να αντισταθεί κανείς στην πίεση της δικής του ομάδας όταν θεωρεί ότι αυτή αδικεί.
Η ευθύνη δεν χωρά μόνο στην έδρα
Για να υπηρετήσει αυτούς τους στόχους, το σχολείο χρειάζεται χρόνο, επαρκή στελέχωση, κατάλληλους χώρους, βιβλιοθήκες και ουσιαστική υποστήριξη των εκπαιδευτικών. Η απαίτηση για δημιουργικότητα δύσκολα ευδοκιμεί όταν κάθε πρωτοβουλία προστίθεται σε έναν ήδη ασφυκτικό φόρτο εργασίας.
Χρειάζεται επίσης συνεργασία με τις οικογένειες, χωρίς αλληλομετάθεση ευθυνών. Οι γονείς επηρεάζουν καθοριστικά τη στάση των παιδιών απέναντι στη γνώση, στους κανόνες και στους άλλους ανθρώπους. Η πολιτεία, από την πλευρά της, οφείλει να δίνει συνέχεια στην εκπαιδευτική προσπάθεια και να αξιολογεί τις παρεμβάσεις της με βάση το αποτέλεσμα για τους μαθητές.
Ιδιαίτερη μέριμνα απαιτείται ώστε οι ευκαιρίες συμμετοχής να φτάνουν σε όλα τα παιδιά. Δραστηριότητες που προϋποθέτουν χρήματα, μετακινήσεις ή εκτεταμένη βοήθεια από το σπίτι μπορούν να διευρύνουν τις ανισότητες. Ένα δημόσιο σχολείο συνδεδεμένο με την κοινωνία οφείλει πρώτα να βλέπει ποιοι μαθητές μένουν έξω από την ίδια τη σχολική ζωή.
Το αποτύπωμα της εκπαίδευσης φαίνεται χρόνια αργότερα: στον άνθρωπο που ελέγχει μια πληροφορία πριν τη διαδώσει, που ακούει πριν καταδικάσει, που αναγνωρίζει την αδικία ακόμη και όταν δεν τον αφορά προσωπικά. Στον άνθρωπο που διαθέτει γνώσεις και μπορεί να τις χρησιμοποιήσει με σκέψη και ευθύνη. Εκεί αποκτά το σχολείο τη βαθύτερη κοινωνική του σημασία: όταν όσα μαθαίνονται στην τάξη γίνονται εφόδια για μια πιο συνειδητή κοινή ζωή.
