- Γράφει ο Νίκος Χ. Λαγκαδινός
Ο πόλεμος σήμερα δεν διεξάγεται μόνο με όπλα. Έχουμε περάσει στην εποχή του υβριδικού πολέμου, όπου οι επιθέσεις γίνονται με παράλυση υποδομών, υποκλοπές και ψηφιακό σαμποτάζ. Η «μάχη του αφηγήματος», τα fake news και η προπαγάνδα που στοχεύουν στην ψυχολογία και την κρίση των πολιτών. Κυρώσεις, ενεργειακοί εκβιασμοί και έλεγχος των εφοδιαστικών αλυσίδων.
Μετά από μια περίοδο σχετικής σταθερότητας, βλέπουμε την επιστροφή των «Μεγάλων Δυνάμεων» σε τροχιά σύγκρουσης. Η αίσθηση ασφάλειας που επικρατούσε τις προηγούμενες δεκαετίες έχει αντικατασταθεί από μια νέα κούρσα εξοπλισμών και τη δημιουργία νέων στρατοπέδων, θυμίζοντας συχνά τις σκοτεινότερες μέρες του Ψυχρού Πολέμου.
Ίσως το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι η κοινωνική πόλωση. Ο πόλεμος λόγων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η αδυναμία διαλόγου και η ριζοσπαστικοποίηση δημιουργούν «εχθρούς» εντός των τειχών. Οι κοινωνίες μοιάζουν διχασμένες σε στρατόπεδα, όπου η κατανόηση του «άλλου» θεωρείται αδυναμία ή προδοσία.
Η τεχνητή νοημοσύνη και τα αυτόνομα οπλικά συστήματα (drones) έχουν αλλάξει την ηθική και τη δυναμική των μαχών. Ο πόλεμος γίνεται πιο απρόσωπος, γρήγορος και δυνητικά καταστροφικός, καθώς μεγαλώνει η απόσταση μεταξύ αυτού που πατάει το κουμπί και του στόχου.
Η εποχή μας χαρακτηρίζεται από μια «μόνιμη εγρήγορση». Δεν είναι απαραίτητα μια εποχή ολοκληρωτικού παγκόσμιου πολέμου, αλλά μια εποχή όπου η σύγκρουση είναι η νέα κανονικότητα, επηρεάζοντας την ψυχική μας υγεία, την οικονομία και τις αξίες μας.
Η τεχνολογία δεν είναι πλέον απλώς ένα εργαλείο υποστήριξης στο πεδίο της μάχης· είναι ο ίδιος ο ιστός πάνω στον οποίο υφαίνεται ο σύγχρονος πόλεμος. Η μετάβαση από τις μαζικές συγκρούσεις στρατών στις χειρουργικές και ψηφιακές επιχειρήσεις έχει αλλάξει θεμελιωδώς τη στρατηγική των κρατών.
Τα drones (UAVs) έχουν εκδημοκρατίσει την αεροπορική ισχύ. Πλέον, όχι μόνο οι υπερδυνάμεις αλλά και μικρότερες ομάδες μπορούν να διεξάγουν αναγνώριση ή επιθέσεις ακριβείας με χαμηλό κόστος. Τα λεγόμενα “drones αυτοκτονίας” που περιφέρονται πάνω από μια περιοχή μέχρι να εντοπίσουν τον στόχο. Η δυνατότητα διεξαγωγής πολέμου από ένα γραφείο χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά μειώνει τις δικές μας απώλειες, αλλά εγείρει σοβαρά ηθικά ερωτήματα για την “αποστασιοποιημένη” βία.
Τεχνητή Νοημοσύνη (AI) και λήψη αποφάσεων
Η AI δεν χρησιμοποιείται μόνο για την κατεύθυνση όπλων, αλλά κυρίως για την επεξεργασία τεράστιου όγκου δεδομένων. Η ικανότητα ενός συστήματος να αναλύει δορυφορικές εικόνες, υποκλοπές και σήματα σε κλάσματα δευτερολέπτου για να προτείνει στόχους. Η συζήτηση για τα “Killer Robots” που θα μπορούν να αποφασίζουν για τη ζωή ή τον θάνατο χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση είναι πλέον στο επίκεντρο της διεθνούς διπλωματίας. Μετά την ξηρά, τη θάλασσα, τον αέρα και το διάστημα, ο κυβερνοχώρος είναι το νέο μέτωπο.
Μια καλά σχεδιασμένη κυβερνοεπίθεση μπορεί να παραλύσει το ηλεκτρικό δίκτυο, το τραπεζικό σύστημα ή τις τηλεπικοινωνίες μιας χώρας χωρίς να πέσει ούτε ένας πυροβολισμός. Το Stuxnet ήταν το πρώτο ψηφιακό όπλο που προκάλεσε φυσική καταστροφή: κατέστρεψε πυρηνικές εγκαταστάσεις στο Ιράν το 2010. Το ιστορικό παράδειγμα ψηφιακού ιού που κατέστρεψε φυσικό εξοπλισμό (πυρηνικές φυγοκεντρητές), αποδεικνύοντας ότι ο κώδικας μπορεί να προκαλέσει φυσική καταστροφή.
Η πρόσβαση σε δεδομένα πραγματικού χρόνου μέσω δορυφόρων (όπως το Starlink) έχει αλλάξει την επιβίωση των μονάδων στο πεδίο. Η έννοια του “αιφνιδιασμού” τείνει να εξαφανιστεί, καθώς τα πάντα είναι ορατά από το διάστημα 24 ώρες το 24ωρο. Η τεχνολογία κάνει τον πόλεμο πιο ακριβή, αλλά και πιο αόρατο. Ποιος φταίει για ένα σφάλμα ενός αυτόνομου συστήματος;
Όταν ο πόλεμος γίνεται ψηφιακός ή μέσω drones, είναι πιο “εύκολο” για μια κυβέρνηση να τον ξεκινήσει, αφού δεν απαιτεί άμεση αποστολή χιλιάδων στρατιωτών. Ενώ διαθέτουμε τα πιο “έξυπνα” όπλα στην ιστορία, η ανθρωπότητα μοιάζει πιο ανίσχυρη από ποτέ στο να σταματήσει την κλιμάκωση των συγκρούσεων. Η είσοδος της υψηλής τεχνολογίας στο πεδίο της μάχης έχει επιφέρει μια παράδοξη ανατροπή: ενώ οι μεγάλες δυνάμεις δαπανούν δισεκατομμύρια, τα μικρότερα κράτη βρίσκουν τρόπους να προκαλούν δυσανάλογα μεγάλη ζημιά με ελάχιστο κόστος.
Παλαιότερα, για να έχει ένα κράτος αεροπορική υπεροχή, χρειαζόταν στόλο από πανάκριβα μαχητικά αεροσκάφη (π.χ. F-35), εκπαιδευμένους πιλότους και τεράστιες υποδομές. Σήμερα, ένα μικρό κράτος μπορεί να αγοράσει εκατοντάδες φτηνά drones (όπως τα τουρκικά Bayraktar ή τα ιρανικά Shahed) που κοστίζουν όσο ένα μικρό κλάσμα ενός μαχητικού. Τα μικρά κράτη αποκτούν «αεροπορία τσέπης», ικανή να εξουδετερώνει πανάκριβα τανκς και αντιαεροπορικά συστήματα των μεγάλων δυνάμεων.
Ασύμμετρος πόλεμος και το «κόστος αναχαίτισης»
Εδώ εμφανίζεται μια τεράστια οικονομική ανισορροπία που ευνοεί τον «μικρό». Ένα drone που κοστίζει 20.000€ μπορεί να αναγκάσει μια μεγάλη δύναμη να εκτοξεύσει έναν πύραυλο αναχαίτισης (π.χ. Patriot) που κοστίζει 2-4 εκατομμύρια ευρώ.
Αν ο μικρός εκτοξεύσει 100 τέτοια drones ταυτόχρονα, μπορεί να προκαλέσει οικονομική αιμορραγία ή πλήρη εξάντληση των αποθεμάτων του μεγάλου αντιπάλου. Στον ψηφιακό κόσμο, το μέγεθος του γεωγραφικού εδάφους ή ο πληθυσμός δεν παίζουν ρόλο. Μια μικρή ομάδα εξειδικευμένων χάκερ, υποστηριζόμενη από ένα μικρό κράτος, μπορεί να επιτεθεί στις κρίσιμες υποδομές μιας υπερδύναμης (τράπεζες, ενέργεια, υγεία). Ένας «έξυπνος» κώδικας μπορεί να είναι εξίσου αποτρεπτικός με μια πυρηνική κεφαλή, καθώς η απειλή παράλυσης της οικονομίας λειτουργεί ως ισχυρό διαπραγματευτικό χαρτί.
Η τεχνολογία έχει κάνει τις μεγάλες δυνάμεις πιο ευάλωτες και τις μικρές πιο επικίνδυνες. Ένα κράτος δεν χρειάζεται πλέον να είναι πλούσιο για να είναι υπολογίσιμο· αρκεί να είναι τεχνολογικά ευέλικτο. Αυτό βέβαια εγκυμονεί τον κίνδυνο της αστάθειας, καθώς μικρότεροι παίκτες μπορεί να αισθάνονται πιο «τολμηροί» να προκαλέσουν συγκρούσεις.
Η Ανατολική Μεσόγειος αποτελεί σήμερα ένα από τα πιο χαρακτηριστικά «εργαστήρια» αυτού του νέου τύπου πολέμου. Η Ελλάδα, λόγω της γεωγραφικής της θέσης και των παραδοσιακών προκλήσεων που αντιμετωπίζει, βρίσκεται στο επίκεντρο αυτής της τεχνολογικής μετατόπισης.
Η Πρόκληση των Drones (UAVs) στο Αιγαίο
Η περιοχή μας είδε μια από τις ταχύτερες ενσωματώσεις μη επανδρωμένων συστημάτων παγκοσμίως. Η χρήση φθηνών drones για παραβιάσεις ή επιτήρηση αναγκάζει την Ελλάδα να δαπανά πολύτιμες ώρες πτήσης πανάκριβων μαχητικών (F-16, Rafale) για αναγνώριση. Η χώρα επενδύει πλέον σε συστήματα anti-drone (ηλεκτρονικές παρεμβολές – jamming) και στην ανάπτυξη εγχώριων UAV (όπως ο «Αρχύτας» ή ο «Γρύπας»), προσπαθώντας να κλείσει το τεχνολογικό χάσμα με πιο οικονομικούς τρόπους.
Η Ανατολική Μεσόγειος μετατρέπεται σε ενεργειακό και τηλεπικοινωνιακό κόμβο (αγωγοί φυσικού αερίου, υποθαλάσσια καλώδια οπτικών ινών, ηλεκτρικές διασυνδέσεις). Αυτές οι υποδομές είναι εξαιρετικά ευάλωτες σε σαμποτάζ ή κυβερνοεπιθέσεις. Η προστασία ενός υποβρύχιου καλωδίου απαιτεί πλέον αυτόνομα υποβρύχια οχήματα (UUVs) και προηγμένους αισθητήρες, όχι μόνο παραδοσιακά πλοία επιφανείας.
Στην περιοχή μας, ο πόλεμος πληροφοριών είναι καθημερινός. Η χρήση botnets και συντονισμένων εκστρατειών παραπληροφόρησης στοχεύει στην αποσταθεροποίηση της κοινής γνώμης ή στην άσκηση πίεσης σε διπλωματικό επίπεδο. Η τεχνολογία επιτρέπει την κατασκευή κρίσεων «από το πουθενά», αναγκάζοντας το κράτος να βρίσκεται σε διαρκή ετοιμότητα στον ψηφιακό χώρο.
Η σημασία της στρατηγικής αυτονομίας
Η εξάρτηση από ξένη τεχνολογία (π.χ. δορυφόροι ή λογισμικό) αποτελεί ρίσκο. Η Ελλάδα, μέσω της συμμετοχής της σε ευρωπαϊκά προγράμματα και της ενίσχυσης της εγχώριας αμυντικής βιομηχανίας, προσπαθεί να αποκτήσει τεχνολογικό βάθος. Η ικανότητα να παράγεις δικό σου «κώδικα» και δικά σου συστήματα τηλεπικοινωνιών είναι πλέον εξίσου σημαντική με την αγορά πυραύλων.
Στην Ανατολική Μεσόγειο, η ισορροπία δυνάμεων δεν κρίνεται πλέον μόνο από το «ποιος έχει τα περισσότερα τανκς», αλλά από το ποιος βλέπει καλύτερα (Δορυφόροι, Drones), ποιος παρεμβάλλεται αποτελεσματικότερα (Electronic Warfare) και ποιος προστατεύει τις ψηφιακές του πύλες (Cybersecurity). Η Ελλάδα καλείται να μετατραπεί από έναν «αγοραστή οπλικών συστημάτων» σε έναν «κόμβο τεχνολογικής καινοτομίας». Η ισχύς στην περιοχή μας περνάει πλέον μέσα από τα εργαστήρια και τους servers.
Κλείνοντας αυτή την περιήγηση στην «πολεμική» εποχή μας, γίνεται σαφές ότι η ισχύς έχει μετατοπιστεί από τον όγκο των ατσάλινων μερισμάτων στην ταχύτητα του κώδικα και την ευφυΐα των συστημάτων.
Η Ελλάδα, και κατ’ επέκταση η ανθρωπότητα, βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Η τεχνολογία ως ασπίδα μας δίνει τη δυνατότητα να προστατεύσουμε σύνορα και υποδομές με ακρίβεια, μειώνοντας τις ανθρώπινες απώλειες και ενισχύοντας την αποτροπή χωρίς απαραίτητα να καταφεύγουμε σε γενικευμένες συρράξεις. Η «ψηφιακή άμυνα» απαιτεί μια νέα εθνική στρατηγική που ξεκινά από τα πανεπιστήμια και φτάνει μέχρι τη βιομηχανική παραγωγή. Δεν αρκεί να αγοράζουμε το «κουτί» (το hardware)· πρέπει να ελέγχουμε το «μυαλό» του (το software).
Σε έναν κόσμο όπου ο πόλεμος γίνεται ολοένα και πιο απρόσωπος, ο κίνδυνος είναι να χάσουμε την ενσυναίσθηση και την ανθρώπινη κρίση. Η τεχνολογία μπορεί να κάνει τον πόλεμο πιο «έξυπνο», αλλά ποτέ δεν θα τον κάνει «ανθρώπινο». Η πραγματική υπεροχή στον 21ο αιώνα δεν ανήκει σε εκείνον που έχει τα περισσότερα όπλα, αλλά σε εκείνον που μπορεί να προσαρμόζεται ταχύτερα στις αλλαγές και να διατηρεί την κοινωνική του συνοχή απέναντι στις ψηφιακές απειλές.
