Ο Γουίλιαμ Τζέιμς χαρακτήρισε τον Μαιν ντε Μπιράν ως τον σημαντικότερο ψυχολόγο του 18ου αιώνα. Η πνευματική του πορεία ξεκίνησε μέσα στο πλαίσιο της γαλλικής αισθησιοκρατικής παράδοσης, όμως σταδιακά απομακρύνθηκε από τις αρχικές αυτές θέσεις, επιδιώκοντας τη διαμόρφωση μιας πιο ολοκληρωμένης και δυναμικής αντίληψης για την ψυχολογία. Το έργο του διακρίνεται σε τέσσερις βασικές περιόδους, οι οποίες αντανακλούν την εξέλιξη της σκέψης του.
Κατά την πρώτη περίοδο (1790-1800), ο Μπιράν ήταν μέλος της ομάδας των «Ιδεολόγων», που είχε ιδρυθεί από τον Καμπανί με σκοπό τη διάδοση των ιδεών του Κοντιγιάκ. Εκείνη την εποχή υποστήριζε ότι η ανθρώπινη κατανόηση προέρχεται από τα δίκτυα συνδέσεων που δημιουργούνται στον εγκέφαλο ως αποτέλεσμα των ερεθισμάτων που δέχονται οι νευρικές ίνες από τις κινήσεις του εξωτερικού περιβάλλοντος. Επομένως, θεωρούσε ότι οι ψυχικές λειτουργίες μπορούν να εξηγηθούν κυρίως μέσω των αισθήσεων και των φυσιολογικών διεργασιών.
Το 1805 αποχώρησε από τους Ιδεολόγους και δημοσίευσε τη «Διατριβή επί της αποδόμησης της σκέψεως». Στο έργο αυτό άσκησε κριτική στη λεγόμενη «ψυχολογία των ινών», η οποία ερμήνευε την ανθρώπινη συμπεριφορά αποκλειστικά μέσα από μηχανιστικές αισθητηριακές διεργασίες. Αντίθετα, υποστήριξε ότι η σκέψη αποτελεί μια ενιαία και ολοκληρωμένη πραγματικότητα, η οποία, παρότι συγκροτείται από επιμέρους λειτουργίες, δεν ταυτίζεται με το απλό άθροισμά τους. Παράλληλα, ανέδειξε τον ρόλο της βούλησης ως συνειδητής και σκόπιμης δραστηριότητας που συγκροτεί τον πυρήνα της προσωπικής ταυτότητας. Με αυτή την προσέγγιση, ο άνθρωπος δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως παθητικός αποδέκτης των αισθητηριακών ερεθισμάτων, αλλά ως ενεργό ον που διαθέτει μια εσωτερική πνευματική δύναμη, ικανή να εξηγήσει τη ζωή και τη δράση του.
Κατά την τρίτη φάση της σκέψης του, η οποία είχε ήδη διαμορφωθεί έως το 1810 και ολοκληρώθηκε στο έργο «Δοκίμιο για τα θεμέλια της ψυχολογίας» (1812), ο Μπιράν κατέληξε ότι η ψυχολογία είναι η επιστήμη που μελετά τα άμεσα δεδομένα της συνείδησης. Σε αντίθεση με το καρτεσιανό «Σκέφτομαι, άρα υπάρχω», διατύπωσε τη θέση «Βούλομαι, άρα υπάρχω», τονίζοντας την πρωταρχική σημασία της βούλησης. Για τον ίδιο, αντικείμενο της ψυχολογίας είναι η μελέτη της συνειδητής προθετικότητας του εαυτού. Ως προς τη μεθοδολογία, υποστήριζε την αντικειμενική παρατήρηση του εαυτού μέσα από την προσωπική εμπειρία. Έτσι, ο ενεργός εαυτός ή το εγώ αποτελεί το βασικό αντικείμενο της ψυχολογικής έρευνας, ενώ η ανθρώπινη ευφυΐα συνδέεται άμεσα με τον βαθμό ελευθερίας του ατόμου.
Στην τελευταία περίοδο του έργου του, η οποία ξεκινά περίπου το 1820, ο Μπιράν στράφηκε περισσότερο προς τη θρησκευτική εμπειρία. Προσπάθησε να ενσωματώσει τις πνευματικές και θρησκευτικές διαστάσεις της ανθρώπινης ύπαρξης στη γενικότερη θεωρία του για την ψυχολογία.
Οι απόψεις του δέχθηκαν κριτική, καθώς μετακινήθηκαν από φυσιολογικές και αισθησιοκρατικές ερμηνείες προς πιο μυστικιστικές προσεγγίσεις. Παρ’ όλα αυτά, η έκταση και ο πλούτος της σκέψης του παραμένουν εντυπωσιακά στοιχεία του έργου του. Η σταδιακή μεταβολή των αντιλήψεών του φαίνεται να οφείλεται στη δυσαρέσκειά του απέναντι στους περιορισμούς των εξηγήσεων που βασίζονταν αποκλειστικά στην αισθητηριακή φυσιολογία. Κεντρικό ρόλο στην εξέλιξη της σκέψης του έπαιξε η έμφαση που έδινε στη μοναδικότητα κάθε ατόμου.
Ο Μπιράν δεν ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για τα χαρακτηριστικά που είναι κοινά σε όλους τους ανθρώπους, είτε αυτά αφορούν τη φυσιολογία είτε τις βασικές ψυχολογικές λειτουργίες. Αντίθετα, επικέντρωνε το ενδιαφέρον του στις δημιουργικές και απρόβλεπτες εκφάνσεις της ανθρώπινης συμπεριφοράς, οι οποίες εκφράζουν την ιδιαίτερη προσωπικότητα κάθε ατόμου. Αντίστοιχες προσπάθειες διεύρυνσης της ψυχολογίας προς μια πιο ολοκληρωμένη επιστήμη, ικανή να ερμηνεύσει την ατομική διαφοροποίηση, συναντώνται και στο έργο άλλων σημαντικών μορφών της ιστορίας της ψυχολογίας.
Πηγή: Brennan, J.F. (2009). Ψυχολογία. Ιστορία και Συστήματα. Αθήνα: Τόπος. Danzinger, K. (1990).
Posted by Κουραβάνας Νικόλαος- Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc
