- Carlo Bordoni
Μήπως το σώμα γίνεται περιττό; Ή, τουλάχιστον, λιγότερο σημαντικό για έναν διαρκώς αυξανόμενο αριθμό ανθρώπων; Τα ευρήματα των σχετικών ερευνών δεν αφήνουν περιθώρια αμφιβολίας: μια έρευνα σε 2.373 ενηλίκους στις ΗΠΑ, ηλικίας 18 έως 29 ετών, που πραγματοποιήθηκε από το Ινστιτούτο Kinsey του Πανεπιστημίου της Ιντιάνα, το Playboy και την εταιρεία προϊόντων σεξουαλικής υγείας Julie και δημοσιεύθηκε τον Σεπτέμβριο, επιβεβαιώνει τις τάσεις που είχαν καταγράψει οι βρετανικές Εθνικές Έρευνες Σεξουαλικών Στάσεων και Τρόπων Ζωής — Natsal το 2019, καθώς και μια μελέτη του 2017 στο αμερικανικό επιστημονικό περιοδικό Archives of Sexual Behavior.
Η απομάκρυνση αυτή από το σώμα γίνεται εμφανής στην ολοένα συχνότερη αδιαφορία των νέων για το σεξ —μια πραγματική «σεξουαλική ύφεση», σύμφωνα με την έκφραση που εισήγαγε η Kate Julian το 2018—, η οποία τους προφυλάσσει από τη σωματική επαφή με έναν άλλον άνθρωπο. Το φαινόμενο δεν γνωρίζει σύνορα και καταδεικνύει πώς οι νέες ψηφιακές τεχνολογίες, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τα chatbots και η πρακτική της έκθεσης της ιδιωτικής ζωής στο διαδίκτυο έχουν αναδιαμορφώσει τη συμπεριφορά και τις κοινωνικές σχέσεις.
Η προσφυγή στον εικονικό κόσμο δεν αποτελεί φυγή από την πραγματικότητα, αλλά επέκταση της ταυτότητας και του κοινωνικού χώρου του ατόμου, μέσα στην οποία τα όρια ανάμεσα στη βιολογική ύπαρξη και την τεχνολογική προσομοίωση έχουν γίνει δυσδιάκριτα. Όλα αυτά «λειτουργούν» προς την κατεύθυνση της υποβάθμισης της σημασίας του σώματος και, ταυτόχρονα, του κατακερματισμού του εαυτού: μιας εξασθενημένης επίγνωσης του εαυτού, χαρακτηριστικής της απώλειας της προσωπικής ταυτότητας.
Πρόκειται για μια πραγματική «ύφεση», που συνοδεύεται από εντονότερη υπαρξιακή μοναξιά, αδιαφορία για τη σωματική παρουσία του ίδιου του ατόμου και αναζήτηση εικονικών κοινοτήτων, στις οποίες το σώμα απλώς υπονοείται ή απουσιάζει.
Η ανάδυση ενός νέου κοινωνικού υποκειμένου
Το εικονικό πεδίο καταλήγει να αποτελεί τη νέα, ελκυστική πραγματικότητα: τον «άλλο κόσμο», όπου μπορεί κανείς να ζήσει μια εξιδανικευμένη ή τροποποιημένη εκδοχή της ύπαρξής του, απαλλαγμένη από τους περιορισμούς του σωματικού βάρους.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο αναδύεται το «διαιρετό υποκείμενο» (dividual), ένας νέος κοινωνικός δρων που λειτουργεί ως συνδετικός κρίκος ανάμεσα στο σωματικό και το άυλο. Η σύγχρονη συζήτηση γύρω από το dividual έχει την αφετηρία της στο Υστερόγραφο για τις κοινωνίες του ελέγχου του Ζιλ Ντελέζ (1990), όπου αναφέρεται ότι «τα άτομα έχουν γίνει “διαιρετά” και οι μάζες δείγματα, δεδομένα, αγορές ή “τράπεζες”».
Το διαιρετό υποκείμενο είναι προϊόν ενός οντολογικού ρήγματος μέσα στο εικονικό πεδίο, το οποίο χαρακτηρίζεται από την απώλεια της επίγνωσης του εαυτού ως μοναδικού προσώπου. Διαμορφωμένη από την τεχνολογία και τις αλγοριθμικές δομές, αυτή η νέα υποκειμενικότητα βρίσκεται σε ευθεία αντίθεση με το άτομο όπως το γνωρίζουμε από την κλασική του σύλληψη.
Ωστόσο, η εμφάνιση του διαιρετού υποκειμένου —που προαναγγέλλει μια πραγματική Κοινωνία των διαιρετών υποκειμένων— σηματοδοτεί μόνο την απαρχή μιας εξαιρετικά σύνθετης και δυσπρόσιτης φάσης, η οποία κλονίζει τις θεμελιώδεις λογικές μας παραδοχές. Τι θα χαρακτηρίζει τη σχέση ανάμεσα στα δύο αυτά πεδία; Είναι βιώσιμη η συμβίωση του βιολογικού με το άυλο; Θα απαιτηθεί, για την ανθρώπινη προσαρμογή, μια γνωστική επανεκκίνηση ανάλογη με εκείνη που επέφερε ιστορικά η εισαγωγή της γραφής και της ανάγνωσης;
Το διαιρετό υποκείμενο αποτελεί ήδη ένα βήμα προς αυτή την κατεύθυνση, αλλά προς το παρόν παραμένει ένας κοινωνικός δρων σε υποχώρηση. Παλινδρομεί σε προατομικούς τρόπους ύπαρξης, εγκαταλείποντας τις διανοητικές δυνατότητες που προσφέρει η συγκρότηση του ατόμου, χωρίς να καλλιεργεί νέες ικανότητες. Βρισκόμαστε στον «χειμώνα του διαιρετού υποκειμένου», αναμένοντας την εξελικτική μετάβαση που είναι απαραίτητη για να ανταγωνιστούμε τις μη οργανικές μορφές ζωής.
Σήμερα βρισκόμαστε μπροστά σε δύο συγκλίνουσες πορείες: από τη μία, την ανθρώπινη τάση προς μια εικονικοποιημένη διαδικτυακή ύπαρξη· από την άλλη, μια προηγμένη τεχνητή νοημοσύνη, ικανή για αυτόνομη ζωή που συντηρείται από ψηφιακές ροές, χωρίς οργανική ύλη. Και στις δύο περιπτώσεις, το ζητούμενο είναι η απαλλαγή από το σώμα, το οποίο αντιμετωπίζεται ως ένας δυσκίνητος μηχανισμός που παρεμποδίζει την επίτευξη υψηλών επιδόσεων και την απόλυτη ελευθερία δράσης.
Αυτόνομοι πράκτορες και άυλη ζωή
Είναι εντυπωσιακό ότι στο τεχνολογικό πεδίο, χάρη στην ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης, παρατηρούμε μια ανάλογη —και από ορισμένες απόψεις ανησυχητική— εμφάνιση ευφυών «πρακτόρων», ικανών να «σκέφτονται», να ενεργούν και να διαχειρίζονται δεδομένα χωρίς καμία φυσική παρουσία. Δεν πρόκειται απλώς για chatbots που απαντούν σε συνηθισμένες ερωτήσεις ή δημιουργούν συνθετικές εικόνες· πρόκειται για ευφυή «ζωή», έστω και ψηφιακή. Τα δημοσιεύματα αναδεικνύουν όλο και συχνότερα περιστατικά που δείχνουν προς αυτή την κατεύθυνση.
Χαρακτηριστικές είναι οι περιπτώσεις του Jacob Coxon και του David Robinson. Ο Coxon, ερευνητής που είχε εργαστεί τόσο στην OpenAI όσο και στην Anthropic, παραιτήθηκε από την τελευταία στις αρχές Σεπτεμβρίου. Ο Robinson, ο οποίος είχε την ευθύνη σύνταξης των εκθέσεων ασφάλειας της OpenAI, παραιτήθηκε στις αρχές Οκτωβρίου, προειδοποιώντας ότι οι εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης δεν επιδεικνύουν «ούτε κατά διάνοια την απαιτούμενη προσοχή». Ο Coxon αναφέρθηκε στο περιστατικό με το Hugging Face — μία από τις πολλές πρόσφατες περιπτώσεις των οποίων η σημασία έχει μέχρι στιγμής υποτιμηθεί.
Ορισμένοι από τους αυτόνομους πράκτορες της ίδιας της OpenAI —οι οποίοι δοκιμάζονταν σε απομονωμένα περιβάλλοντα, τα λεγόμενα sandboxes, και είχαν σχεδιαστεί ώστε να λαμβάνουν ανεξάρτητες αποφάσεις για την επίτευξη συγκεκριμένων στόχων— εκμεταλλεύτηκαν σφάλματα του συστήματος για να αποκτήσουν πρόσβαση στο διαδίκτυο. Εισέβαλαν απροσδόκητα στο Hugging Face, μια πλατφόρμα που χρησιμοποιούν οι δημιουργοί εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης, και, το κυριότερο, κατάφεραν να διαφύγουν του ελέγχου — βλ. το άρθρο του Enrique Fernández-Macías στο Social Europe, στις 16 Σεπτεμβρίου. Οι αυτόνομοι αυτοί πράκτορες επέλεξαν να σβήσουν τα ίχνη τους, ώστε να αποκρύψουν ότι είχαν εξαπατήσει το σύστημα σε μια δοκιμασία αξιολόγησης: συμπεριφέρθηκαν σαν παιδιά που, παρακινούμενα από ένα ένστικτο αυτοσυντήρησης, προσπαθούν να μην πιαστούν στα πράσα.
Ίσως οι αυτόνομοι πράκτορες της OpenAI να αποτελούν τους προδρόμους ενός νέου είδους, ικανού να αυτοοργανώνεται, να επικοινωνεί και να συγκροτεί μια άυλη κοινότητα. Είναι άραγε προορισμένοι να συνυπάρξουν με εμάς τους ανθρώπους ή μήπως να συνεχίσουν χωρίς εμάς, όταν η ανθρώπινη ζωή θα έχει εκλείψει από τη Γη; Δεν πρόκειται για επιστημονική φαντασία: η τεχνολογική πρόοδος έχει ήδη προχωρήσει πολύ και η τεχνητή νοημοσύνη επιταχύνει κοσμοϊστορικές μεταβολές που δοκιμάζουν τα όρια της φαντασίας μας.
Μέσω της τεχνολογικής διαμεσολάβησης δημιουργήσαμε άυλη ζωή, ένα επίτευγμα πιθανότατα πιο σύνθετο από την αναπαραγωγή βιολογικών οντοτήτων. Τελικά, οι μύθοι του Φρανκενστάιν και του Γκόλεμ επισκιάζονται από τη δημιουργία μιας μορφής ζωής που δεν χρειάζεται σώμα για να υπάρξει. Ο Μπερνάρ Στιγκλέρ το είχε προαναγγείλει το 1994, στον πρώτο τόμο του έργου του Η τεχνική και ο χρόνος, 1: Το σφάλμα του Επιμηθέα, όταν έγραφε: «Ως “διαδικασία εξωτερίκευσης”, η τεχνική είναι η συνέχιση της ζωής με μέσα διαφορετικά από τη ζωή». Η φράση αυτή προμήνυε μια πραγματικότητα που υλοποιήθηκε τρεις δεκαετίες αργότερα, με την έλευση της άυλης ζωής.
Αξίζει να αναλογιστούμε ότι και από την ανθρώπινη πλευρά κινούμαστε προς την ίδια κατεύθυνση: όχι μόνο μέσα από τα διαιρετά υποκείμενα, που είναι έτοιμα να βρουν την ολοκλήρωσή τους σε μια ύπαρξη στην άλλη πλευρά των οθονών, αλλά και μέσα από μια συστηματική απομάκρυνση από τη σωματική παρουσία. Η διαδικασία αρχίζει με την επικοινωνία μέσω έξυπνων κινητών —που επιτρέπει την παράκαμψη της άμεσης αλληλεπίδρασης— και με την απομόνωση. Επεκτείνεται στα μοντέλα εξ αποστάσεως εργασίας, τα οποία αποδυναμώνουν τόσο τις διαπροσωπικές όσο και τις επαγγελματικές σχέσεις: τους ίδιους εκείνους δεσμούς που καλλιεργούνται από την εγγύτητα και τον κοινό χώρο εργασίας.
Μπορούμε πλέον να αναδιατυπώσουμε το ερώτημα «Τι μπορεί να κάνει ένα σώμα;», το οποίο έθεσε ο Μπαρούχ Σπινόζα και αργότερα ο Ζιλ Ντελέζ: ένα σώμα μπορεί να πετύχει πολύ περισσότερα εάν αποσυνδεθεί από τον νου — ή, μάλλον, εάν ο νους κατορθώσει να αποδεσμευτεί από το σώμα. Όμως μια αμιγώς εικονική ύπαρξη, στερημένη από τη θεμελιώδη σύνδεσή της με την ύλη, θα ήταν κάτι παράλογο: θα μπορούσαμε ακόμη να μιλάμε για ανθρώπινα όντα;
- Ο Carlo Bordoni είναι Ιταλός κοινωνιολόγος και αρθρογραφεί στην εφημερίδα Corriere della Sera. Έχει συγγράψει μαζί με τον Ζίγκμουντ Μπάουμαν το βιβλίο State of Crisis (2014). Στα πρόσφατα έργα του περιλαμβάνονται τα The Society of Dividuals (Polity, 2026), Public Intimacy. The Dissolution of the Private in Liquid Society (Routledge, 2026) και Ethical Violence (Polity, 2024).
Πηγή: www.socialeurope.eu
