Στις αρχές Μαρτίου του 1822, στα υψώματα γύρω από τη Μονή Γηροκομείου της Πάτρας, γράφτηκε ένα από τα πιο κρίσιμα επεισόδια της πολιορκίας της πόλης σε μία σύγκρουση καθοριστική για την προσπάθεια των Ελλήνων να κρατήσουν ασφυκτικό κλοιό γύρω από την Πάτρα και να απειλήσουν άμεσα το φρούριό της.
Η θέση δεν ήταν τυχαία. Η Μονή Γηροκομείου βρισκόταν σε νευραλγικό σημείο, πολύ κοντά στο κάστρο, και όποιος την κρατούσε αποκτούσε σοβαρό τακτικό πλεονέκτημα. Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης είχε μετακινήσει τις ελληνικές δυνάμεις πιο κοντά στην πόλη, ενώ οι Οθωμανοί επιχείρησαν να σπάσουν τον κλοιό με ισχυρές δυνάμεις από την Πάτρα, που στις πηγές εμφανίζονται από 8.000 έως και πάνω από 12.000 άνδρες. Η μάχη, λοιπόν, δεν ήταν μια τοπική αψιμαχία. Ήταν αναμέτρηση που αφορούσε τον έλεγχο ολόκληρης της πεδιάδας των Πατρών.
Τα ξημερώματα, οι Οθωμανοί εξόρμησαν από το φρούριο και προέλασαν γρήγορα, πιέζοντας τις ελληνικές θέσεις στην πεδιάδα. Για ένα διάστημα φάνηκε πως η υπεροχή τους σε αριθμό και ιππικό θα έκρινε τη σύγκρουση. Οι Έλληνες, όμως, δεν διαλύθηκαν. Υποχώρησαν οργανωμένα προς τα υψώματα και κράτησαν καίριες θέσεις γύρω από το Γηροκομείο, τον ληνό του Σαΐτ αγά και τον Παλαιόπυργο. Από εκεί ξεκίνησε η αντεπίθεση, με τη σφραγίδα του Κολοκοτρώνη, του Πλαπούτα, του Γενναίου Κολοκοτρώνη και άλλων οπλαρχηγών, που έστρεψε την έκβαση της ημέρας υπέρ των Ελλήνων και ανάγκασε τους αντιπάλους να οπισθοχωρήσουν προς την πόλη.
Από τις πιο ζωντανές λεπτομέρειες που σώζονται στη μνήμη της μάχης είναι η μορφή του σημαιοφόρου του Κολοκοτρώνη, Νικολή Καραχάλιου. Σύμφωνα με μεταγενέστερη αφήγηση, τραυματίστηκε στο κεφάλι τη στιγμή που κρατούσε τη σημαία κοντά στις εχθρικές γραμμές, πρόλαβε όμως να φωνάξει «Πηγαίνετε ομπρός! Μου ήρθε σκοτούρα!» και λίγο αργότερα ξαναμπήκε στη σύγκρουση, παρασύροντας τους συμπολεμιστές του στην αντεπίθεση. Είτε διαβαστεί ως ακριβές επεισόδιο είτε ως θρύλος του Αγώνα, η εικόνα αυτή αποτυπώνει το κλίμα της μάχης: πείσμα, αυταπάρνηση και απόφαση να μη χαθεί το έδαφος που είχε κερδηθεί. Είναι ένα από εκείνα τα στιγμιότυπα όπου η ντοπιολαλιά μετατρέπει μια εμβληματική στιγμή σε μνήμη που θα ξαναδιηγούνται γενιές μετά.
Η νίκη στο Γηροκομείο είχε σημαντική στρατιωτική βαρύτητα. Σύμφωνα με μεταγενέστερες ιστορικές αποτιμήσεις, μετά από εκείνη τη σύγκρουση οι πολιορκημένοι Τούρκοι δεν τόλμησαν ξανά ανάλογη μαζική έξοδο με την ίδια ευκολία. Ωστόσο, η επιτυχία αυτή δεν οδήγησε στην πτώση της Πάτρας. Η πολιορκία έληξε στις 23 Ιουνίου 1822, εξαιτίας εσωτερικών τριβών, οικονομικών δυσκολιών και αποδυνάμωσης του ελληνικού στρατοπέδου. Έτσι, η μάχη του Γηροκομείου έμεινε στην ιστορία ως μια μεγάλη τακτική επιτυχία, που έδειξε τι μπορούσε να πετύχει η Επανάσταση όταν υπήρχε συντονισμός, σωστή επιλογή εδάφους και αποφασισμένη ηγεσία. Στην τοπική μνήμη της Πάτρας, μάλιστα, η νίκη συνδέθηκε και με την προστασία της Παναγίας της Γηροκομήτισσας.
