- Γράφει ο Κώστας Πολίτης
Η αντιπολίτευση έχει κάθε δικαίωμα να φέρνει την κυβέρνηση σε δύσκολη θέση. Να ζητά έγγραφα που η κυβέρνηση διστάζει να δημοσιοποιήσει, να επιμένει σε ερωτήματα που ένας υπουργός αποφεύγει, να αποκαλύπτει τις συνέπειες μιας απόφασης για όσους καλούνται να τις υποστούν. Αυτή είναι μια από τις βασικές λειτουργίες της δημοκρατίας. Το πρόβλημα αρχίζει όταν, ύστερα από μια θυελλώδη συζήτηση γεμάτη χαρακτηρισμούς, ο πολίτης εξακολουθεί να αγνοεί ποια απόφαση αμφισβητήθηκε, ποιος την έλαβε και τι θα μπορούσε να γίνει στη θέση της.
Η αυστηρότητα της κριτικής
Η δημοκρατική αντιπολίτευση μπορεί να είναι οξεία, ενοχλητική, ακόμη και αμείλικτη. Μπορεί να ζητήσει την παραίτηση ενός υπουργού ακόμη και χωρίς υπόνοια ποινικού αδικήματος, εφόσον εξηγεί ποια πολιτική ευθύνη του αποδίδει. Μπορεί να καταγγείλει μια κυβερνητική δήλωση ως παραπλανητική, προσκομίζοντας τα στοιχεία που τη διαψεύδουν. Μπορεί, τέλος, να αμφισβητήσει ευθέως τις προτεραιότητες μιας κυβέρνησης, ακόμη κι όταν εκείνη έχει τηρήσει όλες τις προβλεπόμενες διαδικασίες.
Το κριτήριο είναι αν η κατηγορία μπορεί να ελεγχθεί. Η φράση «ο υπουργός παραπλάνησε τη Βουλή» είναι βαρύτατη και απαιτεί να παρουσιαστούν η επίμαχη δήλωση και τα στοιχεία που την αντικρούουν. Μια προσωπική προσβολή δεν προσφέρει στον πολίτη κανένα αντίστοιχο σημείο ελέγχου. Και μια υπαινικτική συκοφαντία, όσο ευγενικά κι αν διατυπωθεί, μπορεί να βλάψει τη δημόσια συζήτηση περισσότερο από μια οργισμένη αλλά τεκμηριωμένη καταγγελία. Επομένως, η ευπρέπεια έχει σημασία, αλλά η ποιότητα της αντιπολίτευσης κρίνεται πρωτίστως από την ακρίβεια όσων λέει.
Άλλο ο έλεγχος, άλλο η πρόταση
Συχνά ακούμε ότι η αντιπολίτευση οφείλει να παρουσιάζει λύση για κάθε πρόβλημα που αναδεικνύει. Αυτό εξαρτάται από το τι ακριβώς κάνει. Όταν ζητά να μάθει με ποια κριτήρια δόθηκε μια δημόσια σύμβαση, η κυβέρνηση οφείλει να απαντήσει στο ερώτημα. Η υποχρέωση λογοδοσίας υπάρχει ανεξάρτητα από το αν η αντιπολίτευση έχει έτοιμο δικό της σχέδιο για τις δημόσιες συμβάσεις.
Όταν όμως ένα κόμμα διεκδικεί την ψήφο των πολιτών για να εφαρμόσει διαφορετική πολιτική, τότε χρειάζονται συγκεκριμένες θέσεις. Αν υποστηρίζει, για παράδειγμα, ότι ένα μέτρο για την ακρίβεια ωφελεί ελάχιστα τα νοικοκυριά που πιέζονται περισσότερο, οφείλει να δείξει ποια νοικοκυριά μένουν ακάλυπτα και γιατί. Αν προτείνει δικό του μέτρο, πρέπει να εξηγήσει ποιους θα αφορά, πόσο θα κοστίσει και πώς θα χρηματοδοτηθεί. Μόνο έτσι μπορεί ο πολίτης να συγκρίνει δύο επιλογές και να κρίνει ποια υπηρετεί καλύτερα τις ανάγκες του.
Η κυβέρνηση έχει τη δική της ευθύνη
Η ποιότητα της αντιπαράθεσης εξαρτάται και από εκείνον που έχει την εξουσία. Μια κυβέρνηση μπορεί να τηρεί άψογους τόνους και παρ’ όλα αυτά να αποφεύγει την ουσία του ελέγχου, απαντώντας σε άλλο ερώτημα από αυτό που της τέθηκε ή επικαλούμενη διαρκώς τα πεπραγμένα των προκατόχων της. Η κοινοβουλευτική πλειοψηφία της δίνει τη δυνατότητα να αποφασίζει. Η ευθύνη της να εξηγεί τις αποφάσεις της παραμένει, ακριβώς επειδή εκείνη διαθέτει τα στοιχεία και ασκεί την εξουσία.
Αντίστοιχα, ένα κόμμα της αντιπολίτευσης μπορεί να υπερψηφίσει μια χρήσιμη διάταξη, να ζητήσει να αλλάξει μια άλλη και να καταψηφίσει το νομοσχέδιο στο σύνολό του, εξηγώντας τους λόγους του. Μπορεί επίσης να απορρίψει συνολικά μια πολιτική όταν η διαφωνία αφορά τον ίδιο τον σκοπό της. Η συναίνεση έχει αξία όταν προκύπτει από πραγματική συμφωνία. Και η διαφωνία είναι συχνά αναγκαία, ιδίως όταν αποκαλύπτει ότι μια απόφαση μοιράζει άνισα τα οφέλη και τα βάρη.
Στην ελληνική πολιτική συζήτηση, το υβρεολόγιο συχνά διευκολύνει εκείνον που υποτίθεται ότι στριμώχνει. Ένας υπουργός που δέχεται προσωπική επίθεση μπορεί να απαντήσει για το ύφος του αντιπάλου του και να αφήσει αναπάντητο το ερώτημα για την απόφασή του. Μια συγκεκριμένη ερώτηση, στηριγμένη σε έγγραφα ή αριθμούς και επαναλαμβανόμενη ώσπου να απαντηθεί, τον φέρνει σε πολύ δυσκολότερη θέση. Εκεί φαίνεται η δύναμη της δημοκρατικής αντιπολίτευσης. Κρατά τη συζήτηση πάνω στην απόφαση που επηρεάζει τον πολίτη και του δίνει τα στοιχεία για να κρίνει τόσο εκείνους που κυβερνούν όσο και εκείνους που ζητούν να τους διαδεχθούν.
