«Human in the loop»- μια φράση που συζητείται πολύ συχνά στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης και αφορά στην ενεργή συμμετοχή του ανθρώπου στη διαδικασία λήψης των αποφάσεων ή ελέγχου του συστήματος. Στην πρώτη έκθεση ψηφιακής τέχνης «ONX Showcase», που παρουσιάζει η Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση στην Αθήνα, η ίδια φράση αποτελεί τον κεντρικό θεματικό άξονα, καθώς διερευνά τι σημαίνει να παραμένουμε άνθρωποι μέσα σε συστήματα που διαμορφώνονται ολοένα και περισσότερο από την Τεχνητή Νοημοσύνη και τις τεχνολογικές υποδομές.
«Η έννοια της ανθρώπινης παρέμβασης σε ένα σύστημα που καταλήγει σε μια απόφαση είναι κάτι πολύ παλιό, μετράει 70 χρόνια περίπου, αλλά το βλέπουμε φοβερά έντονα σήμερα, επειδή η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι παντού. Έτσι λοιπόν θελήσαμε να μιλήσουμε για το human in the loop κοιτώντας δύο πλευρές. Η μία είναι η ανάγκη του να υπάρχει ο άνθρωπος και η δεύτερη είναι το τι συμβαίνει στον άνθρωπο όταν γίνεται μέρος αυτής της λούπας, γιατί δεν γίνεται χωρίς κόστος αυτό», εξήγησε ο επικεφαλής του προγράμματος ONX, Πρόδρομος Τσιαβός, κατά τη χθεσινή παρουσίαση της έκθεσης στους δημοσιογράφους.
Έχοντας πάντα στο επίκεντρό της τον άνθρωπο, η παγκόσμια πλατφόρμα του Ιδρύματος Ωνάση για τους ψηφιακούς πολιτισμούς «Onassis ONX» στοχεύει, από την ίδρυσή του το 2020, να ενισχύσει την πρόσβαση των καλλιτεχνών σε προηγμένες τεχνολογίες. Τα δύο στούντιο της πλατφόρμας λειτουργούν σε Νέα Υόρκη και Αθήνα.
Η πρώτη έκθεση της πλατφόρμας στην Αθήνα, το «ONX Showcase» δημιουργεί μέσα από εγκαταστάσεις, κινούμενη εικόνα, περφόρμανς και διαδραστικά περιβάλλοντα μια εμπειρία εμβύθισης που διερευνά τις τομές ανάμεσα στην τέχνη, την τεχνολογία και τις υβριδικές δημιουργικές πρακτικές. Στην έκθεση παρουσιάζονται συνολικά 20 έργα: επτά έργα που έχουν παραχθεί στο πλαίσιο των προγραμμάτων Onassis ONX και AiR, τρία έργα από προσκεκλημένους καλλιτέχνες που πραγματεύονται το θέμα της έκθεσης, έξι νέες αναθέσεις του προγράμματος «ONX Seeds» και τέσσερα έργα από τη συλλογή του Ιδρύματος Ωνάση. Διαχωριστικά που έχουν δημιουργηθεί με σκοπό την επανάχρησή τους και σε επόμενες εκθέσεις οριοθετούν τα έργα που είναι ολοκληρωμένα σε σχέση με αυτά που είναι σε εξέλιξη.
Η έκθεση παρουσιάζεται μέχρι την Κυριακή 24 Μαΐου στον πρώτο όροφο του Onassis Ready, του νέου χώρου του Ιδρύματος Ωνάση στο Ρέντη, που μεταμορφώνεται σε έναν χώρο ζωντανού διαλόγου ανάμεσα στην καλλιτεχνική πρακτική και την τεχνολογική έρευνα. Είναι ο ίδιος χώρος που το υπόλοιπο χρονικό διάστημα φιλοξενεί τις δημιουργικές αναζητήσεις και τα στούντιο των καλλιτεχνών που συνεργάζονται ως υπότροφοι με τα προγράμματα ONX και AiR, ενώ στεγάζει και τα αρχεία του Ιδρύματος Ωνάση.
Τα έργα
Οι Μαρκ Ντα Κόστα και Μάθιου Νιντερχάουζερ, μέλη του Onassis ONX στη Νέα Υόρκη, παρουσιάζουν στην έκθεση το «Golden Key», μια διαδραστική εγκατάσταση εμπνευσμένη από συλλογές κεντροευρωπαϊκών παραμυθιών των αρχών του περασμένου αιώνα, που κάνει χρήση παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης για να αναπαράγει χαρακτήρες παραμυθιών και να δημιουργήσει μια ζωντανή οπτικοακουστική αφήγηση σε πραγματικό χρόνο.
Δίπλα τους, ο Άνταμ Κολ παρουσιάζει το «Kiss/Crash», ένα αλγοριθμικό έργο για τη βία και την κυριαρχία της εικόνας σε τρία μέρη: μια κεντρική προβολή, που δείχνει αυτοκίνητα να συγκρούονται και να μετατρέπονται σε χολιγουντιανά φιλιά, μια αλγοριθμική προβολή, με τον καλλιτέχνη να φιλά τον εαυτό του και μια διαδραστική προβολή, όπου μια σύγκρουση αυτοκινήτων μετατρέπεται σε φιλί ανάλογα με την ταχύτητα που του δίνει το πετάλι που χειρίζεται ο θεατής.
Ο διακεκριμένος σκηνοθέτης βίντεο, Άντριου Τόμας Χουάνγκ, μέλος του Onassis ONX από το 2025, συμμετέχει στην έκθεση με το «Deer of Nine Colors», ένα 24λεπτο «χειροποίητο ψηφιακό», όπως το χαρακτηρίζει ο ίδιος, video art έργο εμπνευσμένο από τη βουδιστική παράδοση, για την αναζήτηση της ταυτότητας, την απελευθέρωση από την τεχνολογία και τα ζωόμορφα alter ego μας.
Ο Γκρέγκορ Κούσμιρζ παρουσιάζει το «Cutlery Rain Maker», έναν τεράστιο αργαλειό με μαγνήτες πάνω από ένα στρωμένο οικογενειακό τραπέζι χωρίς ανθρώπους, που σηκώνει και απελευθερώνει τα μαχαιροπίρουνά του δίνοντας τέλος στη σιωπή μέσα σε ένα ατέρμονο τελετουργικό καταστροφής.
Το έργο της Ιβόνα Τάου «A Life Passed By» τοποθετημένο δίπλα από τα αρχεία των επιχειρήσεων Ωνάση, χρησιμοποιεί την τεχνητή νοημοσύνη και αρχειακό υλικό από ψηφιοποιημένα φιλμ 35mm και 8mm που τραβήχτηκαν από τους παππούδες της στη Σοβιετική Ένωση, για να δημιουργήσει ένα νέο έργο, που δίνει τέλος στη σιωπή της γιαγιάς, η οποία χάνει τη μνήμη της σιγά σιγά.
Τα έργα των Γκάμπριελ Μπαρσία- Κολόμπο «Paradise» και Σάρα Ρόθμπεργκ «Forever Meetings» παρουσιάζονται στην ίδια αίθουσα σε αντίστιξη. Δύο γυμνά σώματα παγιδευμένα σε ένα μικρό διαφανές γλυπτό κοιτούν τα κινητά τους σιωπηλά (Paradise), ενώ στον απέναντι τοίχο δύο άβαταρ παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης μιλούν ακατάπαυστα για φιλοσοφικά θέματα που απασχολούν τους ανθρώπους, αλλά χωρίς αυτούς (Forever Meetings).
Ο Αλί Σαντάνα δημιουργεί με το «Ikhet» μια παραβολή για την πυραμίδα του φωτός, μέσα από ένα σύνθετο έργο ήχου, στερεοσκοπικών φώτων και απτικών επίπλων.
Περφόρμανς και αναθέσεις
Η έκθεση παρουσιάζει και δύο περφόρμανς που εξετάζουν τα όρια και τη λειτουργία του αλγόριθμου, μέσα από ένα τελείως αναλογικό, αλλά εμβυθιστικό και διαδραστικό θέατρο οδηγιών. Η Σίστερ Συλβέστερ με το «Drinking Brecht: An Automated Laboratory Performance» μάς καλεί να κοινωνήσουμε συλλογικά το DNA του Μπέρτολτ Μπρεχτ μέσα από μια μηχανική τελετουργία παρασκευής γονιδιακού κοκτέιλ. Οι «Ontroerend Goed» με το «Handle With Care», μέσα από ένα τελείως αναλογικό και «χειροποίητο» θεατρικό έργο χωρίς ηθοποιούς, θέτουν ένα κεντρικό για την αλγοριθμική εποχή ερώτημα: πώς γίνεται η εφαρμογή των ίδιων ακριβώς κανόνων να οδηγεί πάντα σε διαφορετικά αποτελέσματα όταν είναι άνθρωποι αυτοί που πρέπει να τον εφαρμόσουν.
Υπάρχουν επίσης έξι έργα που αναπτύχθηκαν ειδικά για την έκθεση. Το «Atmospheric Pulse: The Shared Breath» του Γιώργου Παπαφίγκου είναι μια διαδραστική εγκατάσταση με ανοίκεια αντικείμενα, υβρίδια ανάμεσα σε μέδουσες και χειροβομβίδες, που αναπνέουν με τον δικό τους ρυθμό ανάλογα με το πόσο κοντά πλησιάζουν οι θεατές.
Ο Γιάννης Κρανιδιώτης, με το «Photosynthesis of Absence: Feed the Algorithm or Feed Life», θέτει το δίλημμα εάν είμαστε διατεθειμένοι να αποχωριστούμε το κινητό μας προσφέροντας σε ένα φυτό την ενέργεια που χρειάζεται για να μεγαλώσει. Από την άλλη πλευρά, οι Playfool, ένα δίδυμο από την Ιαπωνία και το Ηνωμένο Βασίλειο, δημιουργούν στο «(OP)erator» ένα διαδραστικό γλυπτό 100 κινητών τηλεφώνων, βωμό και χειριστήριο μαζί, που αντανακλά ένα διαδικτυακό περιβάλλον, στο οποίο τα bots και το ψηφιακό περιεχόμενο επηρεάζουν την αντίληψη και τον διάλογο. Οι συμμετέχοντες έχουν τη δυνατότητα να παρέμβουν απευθείας σε αυτή τη δυναμική με τις δικές τους διαδικτυακές αναρτήσεις
Ο Διονύσιος, με το «ALTAR 1», μια απτική και αναλογική μεταφορά για τον τρόπο που λειτουργεί η παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη, μας ζητά να κάνουμε μια… θυσία σε έναν αυτόματο πωλητή.
Η Μάριον Λασέρ με τη διαδραστική εγκατάσταση «Excuse me, can I get twelve minutes of your time?», αναρωτιέται για πόσο διάστημα είμαστε διατεθειμένοι να μείνουμε χωρίς το κινητό μας, ενώ ο Ζήσης Μπλιάτκας, με το «Post Brush Utilities», χρησιμοποιεί μια μη αλγοριθμική ψηφιακή τεχνολογία του παρελθόντος, για να φανταστεί μια αποτύπωση του έργου του σε ένα μαλακό υλικό, ένα στρώμα πάνω στο οποίο ονειρευόμαστε, προκειμένου να μας μιλήσει για το πώς το ψηφιακό μπορεί να είναι ουσιαστικά χειροποίητο.
Η έκθεση περιλαμβάνει τέλος έργα της Συλλογής Ωνάση από τους καλλιτέχνες Ανδρέα Αγγελιδάκη, Νοεμί Ιγκλέσιας Μπάριος, Σπύρο Πώρο και Τεό Τριανταφυλλίδη.
Στο κέντρο του χώρου έχει στηθεί, επίσης, μια βιβλιοθήκη, με βιβλία και κείμενα με θεματικές σχετικές με την έκθεση.
Το πρόγραμμα της έκθεσης συμπληρώνουν ομιλίες και επαγγελματικές συναντήσεις, που φέρνουν κοντά δημιουργούς και επαγγελματίες του πολιτισμού. Την έκθεση έχουν προσκληθεί να παρακολουθήσουν και 25 εκπρόσωποι από 24 πολιτιστικούς οργανισμούς, φεστιβάλ και γκαλερί από 13 χώρες.
