Οι κατοπτρικοί νευρώνες αποτελούν μια εξειδικευμένη ομάδα νευρικών κυττάρων που ενεργοποιούνται τόσο όταν ένα άτομο εκτελεί μια ενέργεια όσο και όταν παρατηρεί κάποιον άλλο να πραγματοποιεί την ίδια πράξη. Η ιδιότητά τους αυτή θεωρείται ότι επιτρέπει στον εγκέφαλο να αναγνωρίζει και να ερμηνεύει τις πράξεις των άλλων, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση της κοινωνικής κατανόησης και των διαπροσωπικών σχέσεων.
Η ανακάλυψη των κατοπτρικών νευρώνων
Οι κατοπτρικοί νευρώνες ανακαλύφθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 1990 κατά τη μελέτη του εγκεφάλου μακάκων πιθήκων. Οι ερευνητές παρατήρησαν ότι ορισμένοι νευρώνες ενεργοποιούνταν όχι μόνο όταν το ζώο εκτελούσε μια συγκεκριμένη ενέργεια, αλλά και όταν έβλεπε κάποιο άλλο άτομο να πραγματοποιεί την ίδια πράξη. Οι νευρώνες αυτοί εντοπίστηκαν κυρίως στον προκινητικό φλοιό και στο κάτω βρεγματικό λοβίδιο.
Μετέπειτα έρευνες αποκάλυψαν παρόμοια συστήματα και σε άλλα είδη, όπως τα ωδικά πτηνά, οι ποντικοί και οι μαρμοζέτες. Στον άνθρωπο, η μελέτη τους είναι πιο σύνθετη, καθώς η άμεση καταγραφή της δραστηριότητας μεμονωμένων νευρώνων είναι περιορισμένη. Παρ’ όλα αυτά, σύγχρονες τεχνικές νευροαπεικόνισης, όπως η λειτουργική μαγνητική τομογραφία (fMRI), έχουν εντοπίσει εγκεφαλικές περιοχές που παρουσιάζουν αντίστοιχα πρότυπα ενεργοποίησης, υποστηρίζοντας την ύπαρξη παρόμοιων μηχανισμών.
Πώς λειτουργούν
Οι κατοπτρικοί νευρώνες αποτελούν μέρος του κινητικού συστήματος του εγκεφάλου και συνδέονται με συγκεκριμένες πράξεις και κινήσεις. Ενεργοποιούνται είτε κατά την εκτέλεση μιας ενέργειας είτε κατά την παρατήρησή της σε άλλους ανθρώπους. Κάποιοι ανταποκρίνονται σε ιδιαίτερα συγκεκριμένες κινήσεις, ενώ άλλοι παρουσιάζουν ευρύτερη ευαισθησία σε διαφορετικές μορφές δράσης.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι ορισμένοι από αυτούς διεγείρονται ακόμη και από ήχους που σχετίζονται με ανθρώπινες ενέργειες, όπως το σκίσιμο ενός χαρτιού ή το σπάσιμο ενός αντικειμένου. Το εύρημα αυτό δείχνει ότι ο εγκέφαλος συνδέει όχι μόνο οπτικές αλλά και ακουστικές πληροφορίες με την κατανόηση της ανθρώπινης δράσης.
Συμβολή στην κοινωνική κατανόηση
Η ανακάλυψη των κατοπτρικών νευρώνων προκάλεσε έντονο επιστημονικό ενδιαφέρον, καθώς θεωρήθηκε ότι ενδέχεται να αποτελούν έναν βασικό νευροβιολογικό μηχανισμό που υποστηρίζει την κοινωνική συμπεριφορά.
Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, οι κατοπτρικοί νευρώνες συμβάλλουν:
- στη μίμηση των ενεργειών των άλλων,
- στην κοινωνική μάθηση μέσω παρατήρησης,
- στην κατανόηση των προθέσεων και των κινήτρων των άλλων,
- στην ανάπτυξη της ενσυναίσθησης,
- στη θεωρία του νου, δηλαδή στην ικανότητα κατανόησης των σκέψεων, των πεποιθήσεων και των συναισθημάτων των άλλων ανθρώπων.
Οι λειτουργίες αυτές θεωρούνται ιδιαίτερα σημαντικές για την ανάπτυξη της συνεργασίας, της επικοινωνίας και των συναισθηματικών δεσμών που χαρακτηρίζουν τις ανθρώπινες κοινωνίες.
Κατοπτρικοί νευρώνες και ενσυναίσθηση
Μία από τις πιο γνωστές θεωρίες υποστηρίζει ότι οι κατοπτρικοί νευρώνες διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην ενσυναίσθηση. Όταν παρατηρούμε κάποιον να βιώνει χαρά, φόβο ή πόνο, ο εγκέφαλός μας φαίνεται να ενεργοποιεί νευρωνικά δίκτυα παρόμοια με εκείνα που θα ενεργοποιούνταν εάν ζούσαμε εμείς οι ίδιοι την ίδια εμπειρία.
Παρότι αρκετά ερευνητικά δεδομένα υποστηρίζουν αυτή τη σύνδεση, οι σύγχρονες μελέτες υποδεικνύουν ότι η ενσυναίσθηση αποτελεί ένα πολυπαραγοντικό φαινόμενο. Οι κατοπτρικοί νευρώνες πιθανότατα συμμετέχουν στη διαδικασία αυτή, χωρίς όμως να αποτελούν τον μοναδικό ή καθοριστικό μηχανισμό που την εξηγεί.
Σχέση με ψυχικές και νευροαναπτυξιακές διαταραχές
Η πιθανή συμβολή των κατοπτρικών νευρώνων στην κοινωνική κατανόηση οδήγησε στην εξέταση του ρόλου τους σε διάφορες ψυχικές και αναπτυξιακές διαταραχές.
Ψυχοπάθεια και αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας
Η μειωμένη συναισθηματική ενσυναίσθηση που παρατηρείται στα άτομα με ψυχοπαθητικά ή αντικοινωνικά χαρακτηριστικά έχει οδηγήσει στην υπόθεση ότι τα σχετικά νευρωνικά δίκτυα ενδέχεται να λειτουργούν διαφορετικά. Αν και ορισμένες μελέτες έχουν καταγράψει μειωμένη ενεργοποίηση σε περιοχές που σχετίζονται με την επεξεργασία συναισθημάτων, τα διαθέσιμα δεδομένα παραμένουν περιορισμένα.
Σχιζοφρένεια
Οι δυσκολίες στην κοινωνική αντίληψη που συχνά συνοδεύουν τη σχιζοφρένεια έχουν επίσης συνδεθεί με πιθανές δυσλειτουργίες του κατοπτρικού συστήματος. Ωστόσο, τα ερευνητικά ευρήματα δεν είναι ακόμη επαρκή ώστε να εξαχθούν οριστικά συμπεράσματα.
Αυτισμός
Ιδιαίτερη προσοχή έχει δοθεί στη λεγόμενη «θεωρία του σπασμένου κατοπτρικού συστήματος», σύμφωνα με την οποία οι δυσκολίες κοινωνικής επικοινωνίας στον αυτισμό οφείλονται σε διαταραγμένη λειτουργία των κατοπτρικών νευρώνων. Αν και η θεωρία αυτή προσέλκυσε σημαντικό ενδιαφέρον, μεταγενέστερες ανασκοπήσεις έδειξαν ότι δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία που να την επιβεβαιώνουν ως κύρια εξήγηση των χαρακτηριστικών του αυτισμού. Οι νευρολογικές διαφορές που παρατηρούνται είναι πιθανότατα πιο σύνθετες και πολυδιάστατες.
Σύγχρονες προσεγγίσεις και μελλοντικές κατευθύνσεις
Παρά τον αρχικό ενθουσιασμό που προκάλεσε η ανακάλυψή τους, οι κατοπτρικοί νευρώνες εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο έντονης επιστημονικής έρευνας και συζήτησης. Η σύγχρονη άποψη υποστηρίζει ότι συμβάλλουν ουσιαστικά στην κατανόηση των πράξεων και των συναισθημάτων των άλλων ανθρώπων, χωρίς όμως να μπορούν από μόνοι τους να εξηγήσουν πλήρως πολύπλοκες λειτουργίες όπως η ενσυναίσθηση, η κοινωνική μάθηση ή η θεωρία του νου.
Κατά συνέπεια, θεωρούνται σήμερα μέρος ενός ευρύτερου και πιο σύνθετου νευρωνικού δικτύου που υποστηρίζει την ανθρώπινη κοινωνική νόηση. Η μελλοντική έρευνα αναμένεται να αποσαφηνίσει με μεγαλύτερη ακρίβεια τον ρόλο τους στη λειτουργία του εγκεφάλου και στη διαμόρφωση της ανθρώπινης κοινωνικής συμπεριφοράς.
Πηγή: https://www.psychologytoday.com/us/basics/mirror-neurons.
Posted by Κουραβάνας Νικόλαος- Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc
