- Γράφει η Μαρία Λάτση*

Η έλλειψη στέγης αποτελεί ένα δυναμικό, πολυπαραγοντικό και καυτό κοινωνικό ζήτημα στις ανεπτυγμένες χώρες, του οποίου οι ρίζες και οι επιπτώσεις εκτείνονται πολύ πέρα από την απλή έλλειψη κατοικίας. Η αύξηση των ποσοστών αστέγων συνδέεται άμεσα με βαθιές οικονομικές, κοινωνικές και δημογραφικές αλλαγές. Η έλλειψη στέγης δεν είναι απλώς αποτέλεσμα προσωπικών αποτυχιών, αλλά κυρίως δομικών και συστημικών παραγόντων που σχετίζονται με τις σύγχρονες εξελίξεις:
Η ανεργία παραμένει μια μείζων αιτία. Ακόμη και η απασχόληση συχνά είναι επισφαλής, κακοπληρωμένη ή μερικής απασχόλησης (in-work poverty), μη επαρκής για την κάλυψη του κόστους στέγασης. Η έλλειψη οικονομικά προσιτής στέγασης και η συνεχής αύξηση των ενοικίων (ειδικά σε αστικά κέντρα) καθιστούν την πρόσβαση σε σπίτι αδύνατη για νοικοκυριά με χαμηλό ή μεσαίο εισόδημα. Η οικονομική κρίση οδήγησε σε μείωση εισοδήματος, υπερχρέωση και απώλεια στέγης για πολλούς “νεο-αστέγους”, ενώ οι πολιτικές λιτότητας περιόρισαν τις δαπάνες για κοινωνική πρόνοια και στεγαστική πολιτική.
Η έλλειψη στέγης είναι συνέπεια και ταυτόχρονα αιτία του κοινωνικού αποκλεισμού. Η φτώχεια αποτελεί την κινητήρια δύναμη που οδηγεί στην περιθωριοποίηση των ευάλωτων ομάδων. Οικογενειακά προβλήματα, διαζύγια ή η απώλεια του κοινωνικού δικτύου αποτελούν συχνά προσωπικούς καταλύτες που, σε συνδυασμό με την οικονομική δυσπραγία, οδηγούν στην απώλεια στέγης.
Η ανεπαρκής πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, ψυχικής υγείας και συμβουλευτικής αφήνει ευάλωτα άτομα χωρίς δίχτυ προστασίας. Οι δημογραφικές αλλαγές, αν και συνήθως εξετάζονται σε σχέση με τη γήρανση του πληθυσμού ή τη γονιμότητα, έχουν έμμεσο αντίκτυπο στη στεγαστική κρίση. Η αύξηση του αριθμού των ηλικιωμένων, σε συνδυασμό με τη μοναχική διαβίωση ή τη μειωμένη σύνταξη, μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο στεγαστικής επισφάλειας για ευάλωτους ηλικιωμένους.
Η αυξημένη μοναχική διαβίωση (π.χ., ηλικιωμένοι μόνοι, διαζευγμένοι) δημιουργεί μεγαλύτερη ζήτηση για μικρότερες κατοικίες, επιδεινώνοντας την πίεση στην αγορά. Οι μεταναστευτικές ροές, ειδικά σε μεγάλες πόλεις, αυξάνουν τη ζήτηση για στέγαση, συχνά σε συνθήκες επισφαλούς ή ακατάλληλης κατοικίας. Οι επιπτώσεις της έλλειψης στέγης είναι σοβαρές και πολλαπλές, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο: Η έλλειψη στέγης βαθαίνει τη φτώχεια, καθιστώντας σχεδόν αδύνατη την πρόσβαση στην εργασία, την εκπαίδευση και την υγειονομική περίθαλψη, οδηγώντας σε πλήρη περιθωριοποίηση.
Η Ευρώπη, αναγνωρίζοντας την κλιμακούμενη κρίση, στρέφεται όλο και περισσότερο σε ολοκληρωμένες και καινοτόμες στρατηγικές, με αιχμή του δόρατος το μοντέλο “Housing First” (Στέγαση Πρώτα). Το Housing First είναι μια ριζοσπαστική προσέγγιση που ανατρέπει το παραδοσιακό μοντέλο “σκαλοπατιών” (staircase model) για την αντιμετώπιση της χρόνιας έλλειψης στέγης. Παρέχεται άμεση πρόσβαση σε ανεξάρτητη, μόνιμη κατοικία (συνήθως διασκορπισμένα διαμερίσματα), χωρίς την απαίτηση προηγούμενης “προετοιμασίας” ή επίτευξης στόχων (π.χ., νηφαλιότητα, εύρεση εργασίας).
Η στέγαση δεν αποτελεί ανταμοιβή για τη συμμόρφωση, αλλά θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα. Η στήριξη παρέχεται, αλλά η απώλειά της δεν συνεπάγεται απώλεια της στέγης. Το μοντέλο Housing First έχει αποδειχθεί εξαιρετικά αποτελεσματικό σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες, ιδίως για άτομα με υψηλές και σύνθετες ανάγκες (π.χ., ψυχικές ασθένειες, εθισμοί, χρόνια αστεγία).
Παρά την επιτυχία του Housing First και τις ευρωπαϊκές δεσμεύσεις, παραμένουν σημαντικές προκλήσεις. Η εξασφάλιση επαρκούς και οικονομικά προσιτής προσφοράς στέγασης (ιδίως κοινωνικής κατοικίας) παραμένει η μεγαλύτερη πρόκληση σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Η εφαρμογή του Housing First απαιτεί πολιτική βούληση, σημαντικούς πόρους και συντονισμό μεταξύ των διαφορετικών επιπέδων διακυβέρνησης.
*Η Μαρία Λάτση είναι Κοινωνική Λειτουργός
