Γράφει ο Νίκος Χ. Λαγκαδινός
Περνώντας πρόσφατα από τον Κοσμά Κυνουρίας, ένα από τα ομορφότερα ορεινά χωριά του Πάρνωνα, ήταν δύσκολο να μην προσέξει κανείς τα πανό που έχουν αναρτηθεί σε διάφορα σημεία του χωριού. Πανό διαμαρτυρίας, αγωνίας και αντίδρασης απέναντι στην εγκατάσταση ανεμογεννητριών στη θέση «Κορομηλιά – Μαζαράκη».
Για έναν περαστικό μπορεί να μοιάζει αρχικά με μία ακόμη τοπική αντιπαράθεση γύρω από ένα ενεργειακό έργο. Για τους ανθρώπους όμως που ζουν εκεί, το ζήτημα είναι πολύ βαθύτερο. Αφορά το βουνό τους, το τοπίο τους, τον τόπο στον οποίο μεγάλωσαν και τον οποίο καλούνται να παραδώσουν στις επόμενες γενιές.
Και κάπου εδώ γεννιέται ένα ερώτημα που δεν αφορά μόνο τον Κοσμά, ούτε μόνο τον Πάρνωνα: Είναι κάθε επένδυση σε Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας εξ ορισμού «πράσινη»;
Όταν η πράσινη μετάβαση συναντά το βουνό
Η ανάγκη απεξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα είναι πραγματική. Η κλιματική αλλαγή είναι πραγματική. Και η μετάβαση σε καθαρότερες μορφές παραγωγής ενέργειας αποτελεί αναγκαιότητα.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι κάθε ανεμογεννήτρια μπορεί να εγκαθίσταται οπουδήποτε και με οποιοδήποτε τίμημα.
Ένα μεγάλο αιολικό έργο δεν είναι απλώς μερικοί πυλώνες που εμφανίζονται στην κορυφογραμμή. Συνοδεύεται από δρόμους πρόσβασης, διανοίξεις και διαπλατύνσεις, εκσκαφές, θεμελιώσεις, δίκτυα μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας και βαριά μηχανήματα. Πρόκειται, δηλαδή, για μια ουσιαστική επέμβαση στο φυσικό ανάγλυφο.
Και όταν αυτή η επέμβαση γίνεται σε έναν ορεινό τόπο με ιδιαίτερη φυσική, οικολογική και αισθητική αξία, όπως ο Πάρνωνας, το ερώτημα δεν μπορεί να περιορίζεται στο πόσα μεγαβάτ θα παραχθούν. Πρέπει να εξετάζεται και τι χάνεται για να παραχθούν αυτά τα μεγαβάτ.
Για τον κάτοικο το βουνό δεν είναι ένας κενός χώρος στον χάρτη
Από ένα γραφείο στην Αθήνα, μια κορυφογραμμή μπορεί να φαίνεται σαν μια κατάλληλη περιοχή με καλό αιολικό δυναμικό.
Για τον άνθρωπο που ζει όμως εκεί, η ίδια κορυφογραμμή είναι κάτι εντελώς διαφορετικό.
Είναι το τοπίο που βλέπει από παιδί. Είναι μονοπάτια, δάση, πηγές, κτηνοτροφία, ιστορίες και μνήμες. Είναι η ταυτότητα του χωριού του. Είναι, ενδεχομένως, και το συγκριτικό πλεονέκτημα ενός τόπου που προσπαθεί να κρατήσει ζωντανό τον ορεινό τουρισμό και να προσελκύσει ανθρώπους που αναζητούν ακριβώς αυτό που οι πόλεις έχουν χάσει: φύση, ησυχία και ένα σχετικά ανέγγιχτο τοπίο.
Γι’ αυτό και πολλοί κάτοικοι της επαρχίας, όταν βλέπουν τεράστιες ανεμογεννήτριες να εμφανίζονται στα βουνά γύρω τους, θέτουν ένα πολύ απλό ερώτημα:
«Εμάς, τελικά, σε τι μας ωφελεί αυτό;»
Και είναι ένα ερώτημα που αξίζει μια συγκεκριμένη απάντηση.
Όχι γενικόλογες αναφορές στην «πράσινη ανάπτυξη», αλλά απαντήσεις με στοιχεία: Τι κερδίζει η τοπική κοινωνία; Πόσες μόνιμες θέσεις εργασίας δημιουργούνται; Υπάρχει ουσιαστικό οικονομικό όφελος για τους κατοίκους; Υπάρχει φθηνότερη ενέργεια για την περιοχή; Και κυρίως, ποιος αποφασίζει ότι το όφελος ενός έργου είναι μεγαλύτερο από την περιβαλλοντική και τοπική επιβάρυνση που αυτό προκαλεί;
Η αντίδραση δεν σημαίνει απαραίτητα άρνηση της καθαρής ενέργειας
Είναι εύκολο να χαρακτηρίζεται κάθε αντίδραση σε ένα αιολικό έργο ως οπισθοδρομική ή ως άρνηση της ενεργειακής μετάβασης. Αυτό όμως απλουστεύει υπερβολικά τη συζήτηση.
Μπορεί κάποιος να υποστηρίζει τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας και ταυτόχρονα να πιστεύει ότι υπάρχουν περιοχές στις οποίες η εγκατάστασή τους πρέπει να περιορίζεται ή ακόμη και να αποκλείεται.
Μπορεί να θέλει περισσότερη καθαρή ενέργεια, αλλά να ζητά καλύτερο χωροταξικό σχεδιασμό.
Μπορεί να υποστηρίζει την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής και συγχρόνως να θεωρεί ότι τα βουνά, τα δάση και τα ιδιαίτερα φυσικά τοπία δεν είναι απλώς «διαθέσιμος χώρος» για ενεργειακές εγκαταστάσεις.
Άλλωστε, η προστασία του περιβάλλοντος δεν μπορεί να γίνεται καταστρέφοντας αυτό που υποτίθεται ότι προσπαθούμε να προστατεύσουμε.
Το ζήτημα είναι και ζήτημα δημοκρατίας
Υπάρχει όμως και μία ακόμη διάσταση. Όταν μια τοπική κοινωνία αισθάνεται ότι ένα μεγάλο έργο αποφασίζεται χωρίς ουσιαστική συμμετοχή της, δημιουργείται αναπόφευκτα δυσπιστία.
Οι κάτοικοι δεν πρέπει να πληροφορούνται απλώς τι πρόκειται να συμβεί στον τόπο τους. Πρέπει να έχουν πραγματική δυνατότητα να ενημερώνονται, να εκφράζουν αντιρρήσεις, να ζητούν εναλλακτικές λύσεις και να συμμετέχουν στη διαδικασία λήψης αποφάσεων.
Γιατί η ενεργειακή μετάβαση, για να είναι πραγματικά βιώσιμη, πρέπει να είναι και κοινωνικά δίκαιη.
Δεν μπορεί τα περιβαλλοντικά και τοπικά βάρη να συγκεντρώνονται στις μικρές ορεινές κοινότητες, ενώ τα μεγάλα οικονομικά και ενεργειακά οφέλη κατευθύνονται αλλού.
Δεν είναι «ανεμογεννήτριες ή λιγνίτης»
Ίσως το σημαντικότερο είναι να ξεφύγουμε από ένα ψεύτικο δίλημμα. Η συζήτηση δεν χρειάζεται να είναι «ή γεμίζουμε τα βουνά ανεμογεννήτριες ή συνεχίζουμε να καίμε ορυκτά καύσιμα».
Υπάρχουν πολλά ενδιάμεσα ερωτήματα: Πόση ενέργεια μπορούμε να εξοικονομήσουμε; Πόσο περισσότερο μπορούν να αξιοποιηθούν ήδη δομημένες και βιομηχανικές περιοχές; Πόση ηλεκτροπαραγωγή μπορεί να γίνει κοντά στα σημεία κατανάλωσης; Πώς μπορούν να συμμετέχουν ενεργειακές κοινότητες και οι ίδιοι οι πολίτες; Ποια βουνά και ποια οικοσυστήματα πρέπει να θεωρηθούν πολύτιμα ώστε να μείνουν εκτός μεγάλης κλίμακας ενεργειακών επεμβάσεων; Αυτή είναι η δύσκολη συζήτηση που πρέπει να γίνει.
Ο Πάρνωνας δεν είναι απλώς μια θέση εγκατάστασης
Ο Κοσμάς και ο Πάρνωνας δεν είναι συντεταγμένες πάνω σε έναν ενεργειακό χάρτη.
Είναι ένας τόπος με ιστορία, φυσικό πλούτο, ανθρώπους και μνήμη. Και αυτό δεν σημαίνει ότι τίποτα δεν πρέπει ποτέ να αλλάξει. Σημαίνει όμως ότι κάθε αλλαγή πρέπει να δικαιολογείται, να σχεδιάζεται προσεκτικά και να γίνεται με σεβασμό στην κλίμακα και στον χαρακτήρα του τόπου.
Η πράσινη μετάβαση είναι απαραίτητη. Αλλά «πράσινη» δεν είναι μια ανάπτυξη μόνο επειδή παράγει ηλεκτρική ενέργεια από τον άνεμο.
Πράσινη ανάπτυξη είναι εκείνη που μειώνει πραγματικά το περιβαλλοντικό αποτύπωμα, προστατεύει τη βιοποικιλότητα και το τοπίο, λαμβάνει σοβαρά υπόψη τις τοπικές κοινωνίες και μοιράζει δίκαια τα οφέλη και τα βάρη.
Διαφορετικά, υπάρχει ο κίνδυνος στο όνομα της προστασίας του περιβάλλοντος να αλλοιώσουμε ανεπανόρθωτα εκείνα ακριβώς τα μέρη που αξίζει περισσότερο να προστατεύσουμε.
Και ίσως, τελικά, αυτό να λένε τα πανό στον Κοσμά.
Όχι απαραίτητα «όχι» στην καθαρή ενέργεια.
Αλλά ένα πολύ πιο ουσιαστικό:
Ναι στην πράσινη μετάβαση — αλλά όχι χωρίς όρια, όχι χωρίς διάλογο και όχι με οποιοδήποτε τίμημα.
