Η ακροδεξιά Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) επιχειρεί να μετατρέψει τη νοσταλγία για την παλιά Ανατολική Γερμανία σε πολιτική δύναμη, καθώς πλησιάζουν οι κρίσιμες εκλογές της 6ης Σεπτεμβρίου στη Σαξονία-Άνχαλτ. Στο επίκεντρο της καμπάνιας βρίσκεται ο Ούλριχ Ζίγκμουντ και ένα απροσδόκητο σύμβολο της DDR: τα θρυλικά μοτοποδήλατα Simson.
Η στρατηγική φαίνεται να αποδίδει. Νέα δημοσκόπηση της Forschungsgruppe Wahlen, που δημοσιεύθηκε στις 28 Αυγούστου, δίνει στην AfD 40%, έναντι μόλις 23% για το CDU, με το κόμμα να έχει σχεδόν διπλασιάσει το ποσοστό του σε σχέση με τις εκλογές του 2021.
Αν το αποτέλεσμα επιβεβαιωθεί στην κάλπη, η Σαξονία-Άνχαλτ μπορεί να γίνει το σημαντικότερο μέχρι σήμερα πολιτικό προπύργιο της AfD και να φέρει το κόμμα πιο κοντά από ποτέ στην άσκηση πραγματικής κυβερνητικής εξουσίας σε γερμανικό κρατίδιο.
Εκατοντάδες Simson και σημαίες της Γερμανίας
Η εικόνα στην πανέμορφη μεσαιωνική πόλη Κβέντλινμπουργκ ήταν σχεδόν κινηματογραφική.
Ο Ζίγκμουντ ανέβηκε σε ένα γαλάζιο Simson, κατασκευασμένο στην πρώην Ανατολική Γερμανία, και ξεκίνησε μια μεγάλη πομπή με εκατοντάδες ακόμη αναβάτες. Πολλά από τα μοτοποδήλατα ήταν διακοσμημένα με γερμανικές σημαίες και προεκλογικά σύμβολα της AfD.
Το Reuters κατέγραψε αντίστοιχη προεκλογική εκδήλωση με τα Simson στο Κβέντλινμπουργκ, όπου η AfD χρησιμοποίησε το μοτοποδήλατο ως σύμβολο ανατολικογερμανικής ταυτότητας και νοσταλγίας.
Για τον Ζίγκμουντ, το μήνυμα είναι ότι η ζωή στην DDR δεν πρέπει να παρουσιάζεται αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα της κομμουνιστικής δικτατορίας.
Ο ίδιος αναγνωρίζει ότι «δεν ήταν όλα υπέροχα», αλλά προβάλλει τα Simson ως σύμβολο μιας εποχής που, όπως υποστηρίζει, είχε περισσότερη κοινωνική συνοχή, αίσθημα κοινότητας και έναν τρόπο ζωής που σήμερα έχει χαθεί.
Το πολιτικό σύνθημα πίσω από τη νοσταλγία είναι απλό: «να πάρουμε πίσω εκείνη την εποχή».
Η «Ostalgie» γίνεται προεκλογικό όπλο
Στη Γερμανία υπάρχει εδώ και δεκαετίες ένας συγκεκριμένος όρος για αυτή τη νοσταλγία: «Ostalgie», από τις λέξεις «Ost» – Ανατολή – και «Nostalgie».
Παλιότερα, η Ostalgie συνδεόταν περισσότερο με τη λαϊκή κουλτούρα ή ακόμη και με την Αριστερά. Αντικείμενα της καθημερινότητας της DDR, Trabant, τρόφιμα, τηλεοπτικές σειρές και προϊόντα μετατράπηκαν σε σύμβολα μιας χαμένης ζωής.
Η AfD κάνει κάτι διαφορετικό: επιχειρεί να μετατρέψει αυτή τη συναισθηματική σχέση με το παρελθόν σε πολιτική ταυτότητα απέναντι στη σημερινή Ομοσπονδιακή Γερμανία και στις ελίτ του Βερολίνου.
Και το κοινωνικό έδαφος υπάρχει.
37 χρόνια μετά, Ανατολή και Δύση εξακολουθούν να αισθάνονται διαφορετικές
Σχεδόν τέσσερις δεκαετίες μετά την πτώση του Τείχους, η διάκριση Ανατολής και Δύσης παραμένει πολύ ισχυρή.
Έρευνα της YouGov έδειξε ότι το 43% των κατοίκων της Ανατολικής Γερμανίας θεωρεί ότι οι διαφορές μεταξύ Ανατολικογερμανών και Δυτικογερμανών είναι περισσότερες από τα κοινά τους στοιχεία. Μόλις 11% πιστεύει το αντίθετο. Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι ότι το 48% των κατοίκων των ανατολικών κρατιδίων αυτοπροσδιορίζεται κυρίως ως «Ανατολικογερμανός».
Αυτή η αίσθηση διαφορετικότητας δεν βασίζεται μόνο στη μνήμη.
Υπάρχουν πραγματικές οικονομικές, δημογραφικές και κοινωνικές ανισότητες που επιβίωσαν της επανένωσης.
Η Ανατολή έχασε το 16% του πληθυσμού της
Τα στοιχεία της γερμανικής στατιστικής υπηρεσίας είναι εντυπωσιακά.
Μεταξύ 1990 και 2024, ο πληθυσμός της Δυτικής Γερμανίας αυξήθηκε κατά 10%, φτάνοντας τα 67,5 εκατομμύρια. Την ίδια περίοδο, τα ανατολικά κρατίδια –χωρίς το Βερολίνο– έχασαν 16% του πληθυσμού τους, πέφτοντας στα 12,4 εκατομμύρια.
Η Σαξονία-Άνχαλτ υπέστη ακόμη μεγαλύτερη αιμορραγία: ο πληθυσμός της μειώθηκε κατά περίπου 26% από την επανένωση.
Εργοστάσια έκλεισαν, εκατοντάδες χιλιάδες νέοι μετακινήθηκαν στη Δύση και ο ανατολικός πληθυσμός γέρασε σημαντικά.
Για ένα μέρος των κατοίκων, η επανένωση δεν βιώθηκε ως ένωση δύο ισότιμων κοινωνιών, αλλά ως απορρόφηση της Ανατολής από μια ισχυρότερη Δύση.
Πάνω σε αυτή την αίσθηση απώλειας επενδύει πολιτικά η AfD.
«Θέλουμε πίσω εκείνες τις εποχές»
Στην πομπή με τα Simson, αρκετοί υποστηρικτές του κόμματος δεν έκρυψαν ότι η νοσταλγία τους πηγαίνει πολύ πιο μακριά από τα ίδια τα μοτοποδήλατα.
Κάποιοι μιλούν για τις «αξίες» της Ανατολικής Γερμανίας, την κοινωνική συνοχή και έναν κόσμο που θεωρούν πιο ασφαλή και προβλέψιμο.
Η συζήτηση πολύ γρήγορα περνά όμως και στη μετανάστευση, έναν από τους κεντρικούς άξονες της AfD.
Υποστηρικτές του κόμματος συνδέουν την επιθυμία επιστροφής σε μια πιο ομοιογενή κοινωνία με την απαίτηση για αυστηρότερες απελάσεις και πολύ πιο περιοριστική μεταναστευτική πολιτική.
Έτσι η Ostalgie μετατρέπεται από ανάμνηση σε πολιτικό αφήγημα: «τότε ξέραμε ποιοι είμαστε – σήμερα η Γερμανία έχει χάσει τον έλεγχο».
Η ίδια η AfD της Σαξονίας-Άνχαλτ έχει χαρακτηριστεί ακροδεξιά εξτρεμιστική
Υπάρχει όμως ένα ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο πίσω από την πιθανή εκλογική της εκτόξευση.
Η υπηρεσία προστασίας του Συντάγματος της Σαξονίας-Άνχαλτ έχει κατατάξει από το 2023 την τοπική AfD ως «επιβεβαιωμένα ακροδεξιά εξτρεμιστική επιδίωξη».
Στην επίσημη αιτιολόγησή της αναφέρει ότι η πολιτική δραστηριότητα του κόμματος στρέφεται κατά θεμελιωδών αρχών της ελεύθερης δημοκρατικής τάξης, μεταξύ άλλων της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και της δημοκρατικής αρχής.
Η ίδια υπηρεσία αναφέρει στην έκθεσή της για το 2025 ότι δεν διακρίνει απομάκρυνση της τοπικής AfD από τις εξτρεμιστικές της θέσεις, ενώ τα μέλη της αυξήθηκαν από 2.580 σε περίπου 3.500 μέσα σε έναν χρόνο.
Κι όμως, η δημοσκοπική της δύναμη εξακολουθεί να αυξάνεται.
Η μεγάλη ειρωνεία πίσω από τα Simson
Υπάρχει και μια ιστορική πλευρά που καθιστά την επιλογή των μοτοποδηλάτων από την AfD εξαιρετικά αμφιλεγόμενη.
Η εταιρεία Simson ιδρύθηκε τον 19ο αιώνα από εβραϊκή οικογένεια στη Γερμανία. Το 1935 οι Ναζί απαλλοτρίωσαν την επιχείρηση και η οικογένεια αναγκάστηκε να διαφύγει στις Ηνωμένες Πολιτείες για να σωθεί. Αργότερα, στη DDR, οι εγκαταστάσεις χρησιμοποιήθηκαν για την παραγωγή των μοτοποδηλάτων που σήμερα έχουν αποκτήσει σχεδόν μυθικό χαρακτήρα στην Ανατολική Γερμανία.
Ο Ντένις Μπάουμ, εκπρόσωπος των απογόνων της οικογένειας Simson στις ΗΠΑ, έχει αντιδράσει έντονα στην πολιτική ιδιοποίηση της μάρκας από την AfD και έχει ζητήσει να μείνει το όνομα της οικογένειάς του έξω από την κομματική πολιτική.
Η AfD απορρίπτει την κριτική του ως παρέμβαση ενός Αμερικανού που, όπως υποστηρίζει, δεν γνωρίζει τη σημερινή πραγματικότητα των ανατολικών κρατιδίων.
Η μάχη δεν είναι για ένα μοτοποδήλατο
Τα Simson είναι τελικά απλώς το όχημα.
Η πραγματική μάχη αφορά το ποιος θα ερμηνεύσει καλύτερα την εμπειρία εκατομμυρίων Ανατολικογερμανών μετά το 1990.
Η AfD τούς λέει ότι η οικονομική ανασφάλεια, η δημογραφική συρρίκνωση, η μετανάστευση και η αίσθηση ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται από μια μακρινή πολιτική ελίτ αποτελούν κομμάτια του ίδιου προβλήματος.
Και το μήνυμα του Ζίγκμουντ δεν περιορίζεται πλέον στην Ανατολή.
Η φιλοδοξία του είναι η Σαξονία-Άνχαλτ να αποτελέσει απλώς το πρώτο βήμα μιας ευρύτερης πολιτικής αλλαγής. Η AfD προηγείται επίσης στις δημοσκοπήσεις στο Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία, όπου οι κάλπες ανοίγουν στις 20 Σεπτεμβρίου.
Με το 40% στη Σαξονία-Άνχαλτ, το ερώτημα δεν είναι πλέον εάν η γερμανική ακροδεξιά έχει ισχυρές ρίζες στην Ανατολή.
Το ερώτημα είναι αν η νοσταλγία, η κοινωνική δυσαρέσκεια και η οργή απέναντι στο πολιτικό κατεστημένο μπορούν να της δώσουν αυτό που δεν είχε ποτέ μέχρι σήμερα: πραγματική εξουσία.
