- Γράφει ο Νίκος Χ. Λαγκαδινός
Ζούμε σε μια εποχή όπου η επικοινωνία είναι διαρκής, αλλά η ουσιαστική επαφή όλο και πιο σπάνια. Οι γείτονες συχνά παραμένουν άγνωστοι, οι φιλίες χάνονται μέσα στην πίεση της καθημερινότητας και ακόμη και οι άνθρωποι που μοιράζονται το ίδιο σπίτι δυσκολεύονται να συνομιλήσουν πραγματικά. Η αποξένωση δεν αποτελεί απλώς το αποτέλεσμα προσωπικών επιλογών ή ατομικής αδιαφορίας. Είναι ένα σύνθετο πρόβλημα της εποχής, το οποίο συνδέεται με την εργασιακή εξάντληση, την οικονομική ανασφάλεια, τον σύγχρονο ατομικισμό, την υποχώρηση της συλλογικής ζωής και την κυριαρχία της ψηφιακής επικοινωνίας. Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, η μοναξιά παύει να είναι μια αποκλειστικά ιδιωτική εμπειρία και αναδεικνύεται σε σύμπτωμα του τρόπου με τον οποίο είναι οργανωμένη η σύγχρονη κοινωνία.
Οι παλιότερες κοινότητες δεν ήταν απαραίτητα ιδανικές· υπήρχαν συγκρούσεις, κουτσομπολιό και καταπίεση. Είχαν όμως κάτι που σήμερα σπανίζει: αναγκαστική εγγύτητα. Οι άνθρωποι χρειάζονταν τον γείτονα, επισκέπτονταν τον φίλο χωρίς ιδιαίτερο προγραμματισμό, μοιράζονταν χώρους και χρόνο. Σήμερα μπορούμε να οργανώσουμε σχεδόν ολόκληρη τη ζωή μας χωρίς ουσιαστική επαφή με κανέναν. Η ανεξαρτησία μάς απελευθέρωσε, αλλά παράλληλα αφαίρεσε πολλές από τις καθημερινές αφορμές για σύνδεση.
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δημιουργούν την εντύπωση της επαφής χωρίς πάντα να προσφέρουν το βάθος της. Παρακολουθούμε τη ζωή των άλλων, αλλά δεν συμμετέχουμε πραγματικά σε αυτήν. Έτσι γεννιέται ένα παράξενο αίσθημα: ξέρουμε τι κάνουν όλοι, αλλά δεν γνωρίζουμε πώς είναι. Και επειδή βλέπουμε κυρίως επιλεγμένες εικόνες ευτυχίας, η δική μας μοναξιά μοιάζει προσωπική αποτυχία, ενώ συχνά αποτελεί συλλογικό βίωμα.
Παράλληλα, η εξάντληση έχει εισχωρήσει στις σχέσεις. Η εργασία, η οικονομική ανασφάλεια, οι υποχρεώσεις και η αδιάκοπη ροή πληροφοριών καταναλώνουν την ψυχική ενέργεια που χρειάζεται για να ακούσουμε πραγματικά έναν άνθρωπο. Οι φίλοι δεν ξεχνούν πάντοτε ο ένας τον άλλον επειδή έπαψαν να νοιάζονται· πολλές φορές αποσύρονται επειδή δεν αντέχουν άλλο. Όμως η επαναλαμβανόμενη απουσία, όποια κι αν είναι η αιτία της, βιώνεται τελικά ως εγκατάλειψη.
Το ίδιο συμβαίνει και μέσα στα ζευγάρια. Η συμβίωση δεν εγγυάται την επικοινωνία. Δύο άνθρωποι μπορεί να ανταλλάσσουν καθημερινά πληροφορίες —τι θα φάνε, ποιος θα πληρώσει, τι πρέπει να γίνει— χωρίς να αποκαλύπτουν ποτέ τι φοβούνται, τι τους λείπει ή τι λαχταρούν. Η λειτουργική επικοινωνία κρατά ένα σπίτι σε τάξη· η συναισθηματική επικοινωνία κρατά τη σχέση ζωντανή.
Υπάρχει επίσης ένας σύγχρονος φόβος της ευαλωτότητας. Θέλουμε να δείχνουμε αυτάρκεις, απασχολημένοι και καλά. Το «μου λείπεις», «σε χρειάζομαι» ή «νιώθω μόνος» μοιάζει επικίνδυνο, επειδή δίνει στον άλλον τη δυνατότητα να μη μας ανταποκριθεί. Έτσι περιμένουμε συχνά να κάνει εκείνος την πρώτη κίνηση. Όταν όμως όλοι περιμένουν, η σιωπή μετατρέπεται σταδιακά σε κανονικότητα.
Η μοναξιά, επομένως, δεν είναι μόνο απουσία ανθρώπων. Μπορεί να είναι η απουσία αναγνώρισης: το αίσθημα ότι κανείς δεν σε βλέπει πραγματικά, δεν σε αναζητά αυθόρμητα και δεν ενδιαφέρεται να ακούσει όσα δεν χωρούν σε μια σύντομη απάντηση. Γι’ αυτό μπορεί κανείς να αισθάνεται βαθιά μόνος ακόμη και μέσα σε γάμο, σε παρέα ή σε μια γεμάτη πόλη.
Κι όμως, η αποξένωση δεν είναι αναπόφευκτη ούτε αμετάκλητη. Οι σχέσεις ξαναζωντανεύουν συνήθως μέσα από μικρές, επαναλαμβανόμενες πράξεις: ένα τηλεφώνημα χωρίς πρακτικό λόγο, μια ειλικρινής κουβέντα, μια πρόσκληση χωρίς επισημότητα, μια ερώτηση που δεν γίνεται από ευγένεια αλλά από πραγματικό ενδιαφέρον. Χρειάζεται κάποιος να διακινδυνεύσει πρώτος την αμηχανία και να πει: «Δεν θέλω να χαθούμε».
Η σύγχρονη μοναξιά, λοιπόν, δεν αποτελεί απλώς προσωπική δυσκολία ούτε μπορεί να αποδοθεί στην αποτυχία μεμονωμένων ανθρώπων να δημιουργήσουν σχέσεις. Είναι ένα σύνθετο κοινωνικό φαινόμενο, που συνδέεται με τον τρόπο ζωής, την εργασιακή εξάντληση, την οικονομική ανασφάλεια, την αποδυνάμωση της κοινότητας, τον ατομικισμό και την κυριαρχία της ψηφιακής επικοινωνίας. Η αντιμετώπισή της δεν μπορεί να βασίζεται αποκλειστικά στην ατομική προσπάθεια· προϋποθέτει την αναζωογόνηση των συλλογικών δεσμών και τη δημιουργία μιας καθημερινότητας στην οποία οι άνθρωποι θα έχουν ξανά τον χρόνο, τον χώρο και την ασφάλεια να συναντηθούν ουσιαστικά.
