- Γράφει ο Νίκος Χ. Λαγκαδινός
«Με λόγια χτίζει ανώγεια και κατώγια», λέει η λαϊκή παροιμία, αποτυπώνοντας την απόσταση ανάμεσα στις μεγάλες διαβεβαιώσεις και στο πραγματικό έργο. Στην πολιτική, αυτή η απόσταση γίνεται ιδιαίτερα κρίσιμη όταν ένας πρώην πρωθυπουργός επιστρέφει διεκδικώντας να εκφράσει την ανανέωση. Διαθέτει αναγνωρισιμότητα και εμπειρία, αλλά φέρει επίσης την ευθύνη των προηγούμενων επιλογών του. Η νέα αφετηρία δεν διαγράφει την προηγούμενη διαδρομή.
Η προσπάθεια του Αλέξη Τσίπρα εγείρει, επομένως, ένα ουσιαστικό ερώτημα: συγκροτείται ένας νέος συλλογικός πολιτικός φορέας ή ανασυντάσσεται ένας πολιτικός χώρος γύρω από τον παλιό του αρχηγό;
Η διάκριση έχει σημασία. Ένα κόμμα μπορεί να δημιουργηθεί με πρωτοβουλία ενός προσώπου και σταδιακά να αποκτήσει πραγματική εσωτερική δημοκρατία. Μπορεί, όμως, και να παραμείνει οργανισμός στον οποίο η ηγεσία επιλέγει τους συνεργάτες της, καθορίζει τις υποψηφιότητες και ζητά από τα μέλη να επικυρώνουν ήδη ειλημμένες αποφάσεις. Στη δεύτερη περίπτωση, η συμμετοχή περιορίζεται στην υποστήριξη του αρχηγού.
Στην περίπτωση της Ελληνικής Αριστερής Συμπαράταξης, η κριτική για τη συγκρότηση των οργάνων με διορισμούς έχει καταγραφεί δημόσια. Παράλληλα, υπάρχουν συνεδριάσεις οργάνων και έχει ανακοινωθεί προγραμματικό συνέδριο για τα τέλη Ιανουαρίου ή τις αρχές Φεβρουαρίου 2027. Συνεπώς, το κρίσιμο ζήτημα είναι πώς αναδεικνύονται τα όργανα και πόση πραγματική εξουσία διαθέτουν τα μέλη. Η ανακοίνωση ενός προγραμματικού συνεδρίου δεν απαντά αυτομάτως στο ζήτημα της εκλογής και του ελέγχου της ηγεσίας.
Η δημοκρατία ενός κόμματος φαίνεται κυρίως όταν τα μέλη του διαφωνούν με τον πρόεδρό του. Μπορούν να αλλάξουν μια εισήγησή του; Μπορούν να απορρίψουν μια επιλογή του; Υπάρχει χώρος για οργανωμένη διαφορετική άποψη χωρίς η διαφωνία να αντιμετωπίζεται ως υπονόμευση; Αυτά είναι τα ουσιαστικά κριτήρια συλλογικής λειτουργίας.
Ανάλογη ακρίβεια απαιτείται στο ζήτημα της χρηματοδότησης. Είναι θεμιτό να ζητείται πλήρης ενημέρωση για τα οικονομικά ενός νέου πολιτικού φορέα. Ο Τσίπρας έχει δώσει δημόσιες εξηγήσεις κι έχει αναφερθεί σε συνεισφορές στελεχών, μελών και φίλων, ενώ έχει ανακοινωθεί πλατφόρμα οικονομικής ενίσχυσης με καθημερινή ενημέρωση των εισροών. Οι εξηγήσεις αυτές αποτελούν ισχυρισμούς και δεσμεύσεις προς έλεγχο· δεν συνιστούν από μόνες τους ανεξάρτητη πιστοποίηση της πληρότητας των οικονομικών στοιχείων.
Η σοβαρή απαίτηση, επομένως, είναι συγκεκριμένη: δημοσιοποίηση εσόδων και δαπανών, σαφής οικονομικός απολογισμός και δυνατότητα ελέγχου. Η καχυποψία δεν αποδεικνύει αθέμιτη χρηματοδότηση. Η επίκληση της διαφάνειας, από την άλλη, δεν υποκαθιστά τα στοιχεία που την τεκμηριώνουν.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται και η συζήτηση για τους βουλευτές. Ο Τσίπρας έχει θέσει ως προϋπόθεση ένταξης στον νέο φορέα την παραίτηση από τη βουλευτική έδρα και έχει αποκλείσει τη συγκρότηση κοινοβουλευτικής ομάδας πριν από τις εκλογές. Πρόσφατα δημοσιεύματα περιγράφουν τόσο παραιτήσεις όσο και ανεξάρτητους βουλευτές που εξακολουθούν να διατηρούν τις έδρες τους. Δεν πρόκειται, συνεπώς, για μία ενιαία, ολοκληρωμένη μετακίνηση όλων.
Ο όρος αυτός επιδέχεται δύο πολιτικές αναγνώσεις. Από τη μία, θέτει φραγμό στη μεταφορά εδρών σε ένα κόμμα που δεν έχει ακόμη δοκιμαστεί εκλογικά. Από την άλλη, όταν συνδέεται με αυστηρό χρονικό περιθώριο και με τη μελλοντική συμμετοχή στα ψηφοδέλτια, λειτουργεί ως ισχυρή πίεση προς όσους επιθυμούν να ακολουθήσουν τον νέο φορέα. Η δημόσια τοποθέτηση Τσίπρα ότι δεν θα περιληφθούν στα ψηφοδέλτια όσοι παραιτηθούν λίγο πριν από τις εκλογές ενισχύει αυτή τη δεύτερη διάσταση.
Οι εξηγήσεις του Τσίπρα ότι όσοι θέλουν να ενταχθούν στο κόμμα του πρέπει να παραιτηθούν από βουλευτές έδειξαν ότι αυτός θέλει να είναι ο αρχηγός που αποφασίζει κι όποιος θέλει να προσχωρήσει ως απλός στρατιώτης. Ωστόσο, δεν αφαιρεί ευθύνη από τους ίδιους τους βουλευτές. Πρόκειται για έμπειρα πολιτικά πρόσωπα που αποφασίζουν και οφείλουν να εξηγούν τις αποφάσεις τους. Γιατί αποχωρούν; Ποια πολιτική διαφωνία τους οδηγεί αλλού; Τι διαφορετικό υπηρετούν πλέον; Η προσωπική εμπιστοσύνη στον αρχηγό αποτελεί κίνητρο, αλλά δύσκολα αρκεί ως δημόσια πολιτική αιτιολόγηση.
Εδώ αποκτά περιεχόμενο και ο χαρακτηρισμός «ΣΥΡΙΖΑ Νο 2». Βέβαια, η παρουσία παλιών στελεχών δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι επαναλαμβάνεται το παλιό κόμμα. Η εμπειρία μπορεί να είναι χρήσιμη. Αν όμως επιστρέψουν οι ίδιες εξαρτήσεις, η ίδια προσωποκεντρική λειτουργία και η ίδια ευκολία μεγάλων υποσχέσεων, τότε η αλλαγή ονόματος θα έχει περιορισμένη σημασία.
Το δυσκολότερο καθήκον του Τσίπρα είναι να εξηγήσει τι έχει αναθεωρήσει ο ίδιος. Ποιες επιλογές θεωρεί λανθασμένες; Ποιες οργανωτικές πρακτικές εγκαταλείπει; Πώς θα αποτρέψει την επανάληψή τους; Όποιος υπήρξε κεντρικός διαμορφωτής ενός πολιτικού χώρου χρειάζεται να προσδιορίσει και τη δική του ευθύνη για την πορεία του.
Η αξιοπρέπεια, τέλος, κρίνεται από τη συνέπεια ανάμεσα στις αρχές που διακηρύσσονται και στις επιλογές που γίνονται. Μια αποχώρηση μπορεί να είναι έντιμη· μια παραμονή μπορεί επίσης να είναι έντιμη. Εκείνο που φθείρει την πολιτική είναι η προσαρμογή των αρχών στην επόμενη διαθέσιμη θέση.
Τα πολιτικά «ανώγεια και κατώγια» χρειάζονται θεμέλια: δημοκρατικούς κανόνες, οικονομική λογοδοσία, ειλικρινή απολογισμό και εφαρμόσιμο πρόγραμμα. Χωρίς αυτά, η υπόσχεση του καινούργιου κινδυνεύει να παραμείνει ακόμη μία επιχείρηση επιστροφής στην εξουσία.
