- Γράφει ο Νίκος Χ. Λαγκαδινός
Η εικόνα τριών ηγετών που συζητούν για πολέμους και σύνορα φέρνει σχεδόν αυτόματα στον νου τη Γιάλτα. Στη Σεντζέν, όμως, το πρώτο ερώτημα είναι πιο συγκεκριμένο. Για ποιο ζήτημα έχουν σήμερα οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Ρωσία και η Κίνα αρκετά κοινά συμφέροντα ώστε να δεσμευτούν; Η απάντηση διαφέρει για την Ουκρανία, για το Ιράν και για τα πυρηνικά οπλοστάσια. Αυτή ακριβώς η διαφορά εξηγεί γιατί η συνάντηση μπορεί να είναι ιστορική ως γεγονός και να έχει περιορισμένο άμεσο αποτέλεσμα.
Το κινεζικό υπουργείο Εξωτερικών έχει επιβεβαιώσει την τριμερή για την Πέμπτη 19 Νοεμβρίου, στο περιθώριο της συνόδου της APEC. Οι δημόσιες τοποθετήσεις αφήνουν ανοιχτή την ακριβή ατζέντα. Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει δηλώσει ότι θέλει να μιλήσει για τον περιορισμό των πυρηνικών εξοπλισμών και τον τερματισμό του πολέμου στην Ουκρανία. Έχει επίσης αναφερθεί στον πόλεμο με το Ιράν. Όταν ρωτήθηκε ειδικά για την Ουκρανία, το Πεκίνο περιορίστηκε να πει ότι οι τρεις ηγέτες θα ανταλλάξουν απόψεις για ζητήματα παγκόσμιας ειρήνης. Το Associated Press μεταδίδει ότι σχεδιάζεται και χωριστή συνάντηση Τραμπ–Πούτιν. Επομένως, έχει σημασία να παρακολουθήσουμε τόσο τι θα συζητηθεί όσο και σε ποιο τραπέζι.
Τρεις ηγέτες, διαφορετικές επιδιώξεις
Για τον Τραμπ, η Σεντζέν είναι μια ευκαιρία να δοκιμάσει αν η απευθείας διαπραγμάτευση με τον Πούτιν μπορεί να αποδώσει στην Ουκρανία και αν ο Σι μπορεί να συμβάλει στην αποκλιμάκωση με το Ιράν. Στο πυρηνικό πεδίο, η συμμετοχή της Κίνας θα έδινε στην Ουάσιγκτον τη δυνατότητα να συζητήσει ένα ζήτημα που έως τώρα ρυθμιζόταν κυρίως με διμερείς αμερικανορωσικές συμφωνίες. Η δυσκολία είναι ότι ο Τραμπ ζητά συνεργασία από μια χώρα με την οποία οι ΗΠΑ ανταγωνίζονται ταυτόχρονα στο εμπόριο, στην τεχνολογία και στην Ασία.
Για τον Πούτιν, η ίδια η σύνθεση της συνάντησης έχει πολιτική αξία. Του επιτρέπει να εμφανιστεί ως συνομιλητής της Ουάσιγκτον και του Πεκίνου για τη διεθνή ασφάλεια, ενώ συνεχίζεται ο πόλεμος που εξαπέλυσε η Ρωσία εναντίον της Ουκρανίας. Η χωριστή συνάντηση με τον Τραμπ, εφόσον πραγματοποιηθεί, του δίνει επιπλέον τη δυνατότητα να θέσει απευθείας τους όρους της Μόσχας. Η πιθανότητα ενός τέτοιου διαλόγου έχει διπλωματική σημασία. Η ουσία του θα φανεί από το αν η Μόσχα δείξει διατεθειμένη να μετακινηθεί από τις θέσεις της.
Για τον Σι, το κέρδος αρχίζει από τη φιλοξενία. Η Κίνα συγκαλεί μια συνάντηση για την παγκόσμια ασφάλεια στο περιθώριο μιας οικονομικής συνόδου στην Ασία. Την παραμονή της τριμερούς, ο Σι επαναβεβαίωσε τη στρατηγική σχέση της χώρας του με τη Ρωσία και μίλησε για την οικοδόμηση ενός πολυπολικού κόσμου. Η στενή σχέση με τη Μόσχα αυξάνει τη διπλωματική βαρύτητα του Πεκίνου. Περιορίζει, ταυτόχρονα, τα κίνητρά του να ασκήσει τόση πίεση στον Πούτιν όση ενδεχομένως θα επιθυμούσε η Ουάσιγκτον.
Ουκρανία, Ιράν και πυρηνικά
Στην Ουκρανία, η κρίσιμη διάκριση είναι ανάμεσα στην εκεχειρία και στην ειρήνη. Μια παύση των εχθροπραξιών μπορεί να σώσει ζωές και να επιτρέψει τη συνέχιση των διαπραγματεύσεων. Μπορεί επίσης να αφήσει άλυτα τα ζητήματα των κατεχόμενων εδαφών και της ασφάλειας της χώρας. Ποιος θα επιτηρεί μια εκεχειρία; Ποια θα είναι η αντίδραση σε περίπτωση παραβίασης; Ποιος θα αναλάβει δεσμεύσεις απέναντι στο Κίεβο; Η Ουκρανία πρέπει να έχει λόγο στους όρους που καλείται να εφαρμόσει. Και αν από τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις αναμένεται να αναλάβουν εγγυήσεις ασφαλείας, η συμμετοχή τους αφορά την ίδια την εφαρμογή της συμφωνίας. Εκεί αποκτά πρακτικό περιεχόμενο το ερώτημα ποιος λείπει από το τραπέζι.
Στο Ιράν, το άμεσο κίνητρο για συνεννόηση είναι η αποκλιμάκωση στον Κόλπο. Οι συνεχιζόμενες εχθροπραξίες και οι επιθέσεις σε πλοία στα Στενά του Ορμούζ δείχνουν πόσο γρήγορα μια πολεμική σύγκρουση μετατρέπεται σε πρόβλημα για τη ναυσιπλοΐα και τις αγορές ενέργειας. Το Πεκίνο έχει συμφέρον να περιοριστεί αυτή η διαταραχή και μπορεί να χρησιμοποιήσει τους διαύλους του με την Τεχεράνη. Μια τριμερής συνεννόηση μπορεί να διευκολύνει τη διαμεσολάβηση. Η εφαρμογή μιας κατάπαυσης των εχθροπραξιών προϋποθέτει δεσμεύσεις από την Ουάσιγκτον και την Τεχεράνη.
Στα πυρηνικά οπλοστάσια υπάρχει το καθαρότερο πεδίο για μια περιορισμένη συμφωνία. Η λήξη της New START τον Φεβρουάριο του 2026 άφησε κενό στο πλαίσιο που περιόριζε τα στρατηγικά πυρηνικά οπλοστάσια ΗΠΑ και Ρωσίας. Η Κίνα διαθέτει μικρότερο οπλοστάσιο από τις άλλες δύο δυνάμεις, αλλά το διευρύνει. Αυτή η ασυμμετρία δυσκολεύει μια συμφωνία με κοινά αριθμητικά όρια. Πιο ρεαλιστικό πρώτο βήμα θα ήταν μια εντολή για τεχνικές συνομιλίες, με συγκεκριμένο αντικείμενο όπως η επικοινωνία σε περίοδο κρίσης ή η έγκαιρη ειδοποίηση για ασκήσεις. Η αξία ενός τέτοιου βήματος θα φαινόταν στο αν οι συνομιλίες αποκτούσαν συνέχεια και σαφείς δεσμεύσεις.
Πού στέκει η αναλογία με τη Γιάλτα
Τον Φεβρουάριο του 1945, ο Ρούζβελτ, ο Τσόρτσιλ και ο Στάλιν ήταν σύμμαχοι σε έναν πόλεμο που πλησίαζε στο τέλος του στην Ευρώπη. Συζητούσαν ήδη για τη μεταπολεμική τάξη, ενώ η προέλαση των στρατών τους καθόριζε τι μπορούσε να επιβληθεί στο έδαφος. Η Πολωνία δείχνει γιατί η ανάμνηση της Γιάλτας παραμένει τόσο ισχυρή. Το μέλλον της συζητήθηκε από τις μεγάλες δυνάμεις και η υπόσχεση ελεύθερων εκλογών συνυπήρχε με τη στρατιωτική πραγματικότητα που έδινε στη Σοβιετική Ένωση τον αποφασιστικό λόγο. Η μεταπολεμική διαίρεση της Ευρώπης διαμορφώθηκε σταδιακά, με τη Γιάλτα ως έναν από τους σταθμούς της.
Στη Σεντζέν συναντώνται τρεις δυνάμεις που συνεργάζονται επιλεκτικά, ανταγωνίζονται σε άλλα πεδία και προσέρχονται ενώ οι πόλεμοι συνεχίζονται. Η αναλογία με τη Γιάλτα αποκτά βάρος στο σημείο όπου η διαβούλευση μεταξύ ισχυρών μπορεί να μετατραπεί σε απόπειρα να οριστούν οι επιλογές τρίτων. Μια συνεννόηση για τη μείωση του πυρηνικού κινδύνου αφορά δεσμεύσεις που οι τρεις μπορούν να αναλάβουν οι ίδιοι. Μια διευθέτηση για το ουκρανικό έδαφος αφορά πρωτίστως μια χώρα που απουσιάζει από τη συγκεκριμένη συνάντηση.
Μετά τη Σεντζέν, λοιπόν, αξίζει να κοιτάξουμε πέρα από την κοινή φωτογραφία. Ποιες δεσμεύσεις ανέλαβαν οι τρεις για τη δική τους συμπεριφορά και ποιον λόγο αναγνώρισαν στις χώρες των οποίων συζήτησαν το μέλλον; Από τις απαντήσεις θα φανεί αν η τριμερής άνοιξε έναν δίαυλο για τον περιορισμό των συγκρούσεων ή αν έδωσε νέο βάρος στην παλιά ιδέα ότι οι ισχυροί δικαιούνται να ορίζουν τους όρους για τους υπόλοιπους.
