Καρλ Πόπερ: Η τηλεόραση ως κίνδυνος για τη δημοκρατία

Η μεγάλη ανησυχία του ήταν ότι η τηλεόραση, προάγοντας την παθητική αποδοχή, δημιουργεί πολίτες που είναι ευάλωτοι στη χειραγώγηση και δεν είναι ικανοί να συμμετάσχουν στην κριτική συζήτηση που απαιτεί μια υγιής δημοκρατία.

by Times Newsroom
  • Γράφει η Μαρία Λάτση

Ένας σπουδαίος διανοούμενος, υπέρμαχος της ανοιχτής κοινωνίας, ο Καρλ Πόπερ, είχε ζητήσει κάποτε να απαγορευτεί η τηλεόραση για τα παιδιά. Είχε χαρακτηρίσει την τηλεόραση “κίνδυνο για τη δημοκρατία”. Η σκέψη του Καρλ Πόπερ (1902-1994) παραμένει επίκαιρη και προκλητική. Όταν ο Πόπερ ζήτησε κάποτε τη νομοθετική απαγόρευση της τηλεόρασης για τα παιδιά και χαρακτήρισε το μέσο ως “κίνδυνο για τη δημοκρατία”, έθεσε ένα θεμελιώδες ερώτημα για τον ρόλο των μέσων μαζικής ενημέρωσης και τις επιπτώσεις τους στην κοινωνία και τη διαμόρφωση των πολιτών. Ο Πόπερ δεν κατηγορούσε την τηλεόραση απλώς για την ποιότητα του περιεχομένου της ή για τον κίνδυνο της παθητικής ψυχαγωγίας. Η κριτική του ήταν πολύ βαθύτερη, συνδεδεμένη με την καρδιά της φιλοσοφίας του για την κριτική σκέψη και τον ορθολογισμό.

Ο Πόπερ πίστευε ότι η τηλεόραση, με τον τρόπο που παρουσιάζει τα πράγματα έτοιμα και χωρίς να απαιτεί ενεργή συμμετοχή, εκπαιδεύει τους θεατές, και ιδίως τα παιδιά, στην παθητικότητα και την απουσία κριτικού πνεύματος. Η γνώση και οι ιδέες, σύμφωνα με τον Πόπερ, πρέπει να είναι ανοιχτές στην διάψευση και τη συζήτηση (το μοντέλο της επιστημονικής μεθόδου), κάτι που η μονολογική φύση της τηλεόρασης υπονομεύει.

Ένας κεντρικός άξονας της ανησυχίας του ήταν η συνεχής έκθεση στη βία στην τηλεόραση, η οποία κανονικοποιεί την επιθετική συμπεριφορά και μπορεί να αμβλύνει την ευαισθησία των νέων. Η μεγάλη ανησυχία του ήταν ότι η τηλεόραση, προάγοντας την παθητική αποδοχή, δημιουργεί πολίτες που είναι ευάλωτοι στη χειραγώγηση και δεν είναι ικανοί να συμμετάσχουν στην κριτική συζήτηση που απαιτεί μια υγιής δημοκρατία. Η δημοκρατία απαιτεί ενεργούς, σκεπτόμενους πολίτες, όχι παθητικούς καταναλωτές πληροφορίας.

Η φράση του Πόπερ “κίνδυνος για τη δημοκρατία” δεν είναι υπερβολή, αν την δούμε υπό το πρίσμα της εποχής μας, όπου η τηλεόραση έχει εν μέρει αντικατασταθεί ή συμπληρωθεί από τα social media και το διαδίκτυο. Η τηλεόραση (όπως και τα σύγχρονα μέσα) συχνά απλοποιεί ή διαστρεβλώνει πολύπλοκα ζητήματα σε εύπεπτα, δραματικά “σνακ” πληροφορίας. Αυτή η απλοποίηση εμποδίζει την κατανόηση της πολυπλοκότητας των πολιτικών και κοινωνικών προβλημάτων, καθιστώντας δύσκολη τη λήψη τεκμηριωμένων αποφάσεων από τους πολίτες.

Οι εικόνες έχουν μια άμεση, συναισθηματική δύναμη που συχνά υπερτερεί του ορθολογικού λόγου. Η τηλεόραση μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την προπαγάνδα και τη συναισθηματική φόρτιση του κοινού, παρακάμπτοντας την ανάγκη για επιχειρήματα. Όλα τα προγράμματα, από τις ειδήσεις και τα ντοκιμαντέρ μέχρι τα ριάλιτι και τις διαφημίσεις, αναμειγνύονται στην ίδια οθόνη, οδηγώντας σε έναν ισοπεδωτικό “πολιτισμό” όπου ο σοβαρός διάλογος χάνει το ειδικό του βάρος.

Η κριτική του Πόπερ, παρόλο που διατυπώθηκε για την τηλεόραση, είναι ανατριχιαστικά επίκαιρη για τον ρόλο των ψηφιακών μέσων. Τα φαινόμενα των fake news, των filter bubbles, και της διαδικτυακής πόλωσης είναι, σε μεγάλο βαθμό, η ψηφιακή μετεξέλιξη των κινδύνων που είχε επισημάνει ο φιλόσοφος:

Αντί για την παθητική θέαση της τηλεόρασης, έχουμε την παθητική κατανάλωση περιεχομένου που μας σερβίρουν οι αλγόριθμοι, ενισχύοντας την προκατάληψη και αποκλείοντας την έκθεση σε αντίθετες απόψεις. Η συστηματική χρήση των ψηφιακών μέσων για πολιτική χειραγώγηση και η διασπορά ψευδών ειδήσεων αποτελούν την απόλυτη επιβεβαίωση της ανησυχίας του Πόπερ για τον “κίνδυνο για τη δημοκρατία”.

Το αίτημα του Καρλ Πόπερ για την απαγόρευση της τηλεόρασης για τα παιδιά δεν μπορεί να εφαρμοστεί κυριολεκτικά σήμερα, αλλά χρησιμεύει ως μια δραστική υπενθύμιση για την ανάγκη. Να μάθουμε στα παιδιά, και στους ενήλικες, πώς να αποδομούν και να αμφισβητούν το περιεχόμενο που καταναλώνουν. Να προάγουμε την ενεργή συμμετοχή και τον ορθολογικό διάλογο, αντί της παθητικής αποδοχής των όσων παρουσιάζονται ως “αλήθεια”.

Σε έναν κόσμο πλημμυρισμένο από πληροφορίες, η κληρονομιά του Καρλ Πόπερ μάς καλεί να προστατεύσουμε την κριτική μας ικανότητα, το πολυτιμότερο εργαλείο για την υπεράσπιση της Ανοιχτής Κοινωνίας.

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή