- Dani Rodrik

Όσοι μαθαίνουν ότι πάσχουν από ανίατη ασθένεια σε τελικό στάδιο περνούν από πέντε στάδια πένθους, έγραφε η Ελβετοαμερικανίδα ψυχίατρος Ελίζαμπεθ Κιούμπλερ-Ρος. Είναι η άρνηση, ο θυμός, η διαπραγμάτευση, η κατάθλιψη και η αποδοχή. Κάτι ανάλογο θα μπορούσε να πει κανείς για τον τρόπο που αντιδρούμε στις δυνατότητες της τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ), οι οποίες διευρύνονται με γοργό ρυθμό.
Στην αρχή, η ΤΝ έμοιαζε να είναι μια εξελιγμένη μηχανή αναζήτησης με βαρύγδουπο όνομα ή ένα chatbot που κατάφερνε να μιμείται αρκετά πειστικά έναν άνθρωπο. Ήταν λοιπόν εύκολο να αρνηθούμε ότι η τεχνολογία αυτή θα επηρέαζε σημαντικά τη ζωή ή τη δουλειά μας.
Ύστερα η ΤΝ άρχισε να ξεφυτρώνει παντού, και μάλιστα με τους πιο εκνευριστικούς τρόπους. Τη συναντούσαμε σε δικόγραφα με παραπομπές σε ανύπαρκτες δικαστικές αποφάσεις, σε κώδικα με λάθη και κενά ασφαλείας, σε chatbot εξυπηρέτησης πελατών που ξέφευγαν από το σενάριό τους και, πράγμα ιδιαίτερα εκνευριστικό για πανεπιστημιακούς σαν εμένα, στα δοκίμια και στις εργασίες των φοιτητών. Είχαμε κάθε λόγο να θυμώσουμε.
Στο μεταξύ, όμως, η ΤΝ βελτιώθηκε. Οι επινοήσεις, οι «παραισθήσεις» και τα λάθη άρχισαν να αραιώνουν. Καθώς γινόταν φανερό ότι η χρήση της από τους φοιτητές ήταν αδύνατο να ανακοπεί, πολλοί άρχισαν να βλέπουν και μια θετική πλευρά, τη δυνατότητά της να βελτιώσει τη μάθηση. Είχε έρθει η ώρα της διαπραγμάτευσης. Θα χρειαζόταν να αλλάξουμε πολλά στον τρόπο που δουλεύαμε, αλλά λέγαμε στον εαυτό μας ότι υπήρχαν όρια στις δυνατότητές της. Μπορούσε να φέρει εις πέρας τεράστιο όγκο νοητικής και αναλυτικής εργασίας, και μάλιστα πολύ πιο γρήγορα από οποιονδήποτε άνθρωπο. Τα ζητήματα κρίσης, γούστου, αξιών και προτιμήσεων, όμως, ανήκαν και θα εξακολουθούσαν να ανήκουν στον ανθρώπινο νου. Η ΤΝ θα εκτελούσε, εμείς θα φανταζόμασταν. Αρκούσε να μοιράσουμε σωστά τη δουλειά.
Κρατήθηκα από αυτή την ιδέα για αρκετό καιρό και ομολογώ πως με παρηγορούσε πολύ. Δυστυχώς, η ΤΝ δεν έλεγε να συνεργαστεί. Κάθε φορά που ρωτούσα κάτι το chatbot μου, έπαιρνα πολύ περισσότερα από μια απάντηση. Μου έλεγε τι άλλο άξιζε να εξετάσω, μου πρότεινε να θέσω το ζήτημα αλλιώς και εντόπιζε ομοιότητες ή διαφορές με κάποια άλλη δουλειά μου, είτε το είχα συμβουλευτεί γι’ αυτήν είτε όχι. Ήταν κάπως εκνευριστικό, αλλά έπρεπε να παραδεχτώ ότι μου έδινε πολύτιμες ιδέες. Θέλω να πιστεύω πως, με τον καιρό, θα είχα φτάσει και μόνος μου σε παρόμοιες σκέψεις, αλλά το chatbot μου με προλάβαινε συστηματικά. Και, το χειρότερο, ήταν φανερό πως διέθετε πολλή φαντασία.
Ο συνάδελφός μου Τζέισον Φέρμαν υποστήριξε ότι τα σημερινά εργαλεία ΤΝ θα έκαναν καλύτερη δουλειά από καταρτισμένους οικονομολόγους που στελεχώνουν το Συμβούλιο Οικονομικών Συμβούλων του Λευκού Οίκου. Με αφορμή αυτόν τον ισχυρισμό, έβαλα στο chatbot μου ένα δύσκολο πρόβλημα.
«Είναι το 2027 και η χώρα αντιμετωπίζει κρίση στον τομέα της φροντίδας. Υπάρχει έλλειψη προσωπικού κατ’ οίκον φροντίδας, τα ατυχήματα και οι θάνατοι αυξάνονται μεταξύ των ηλικιωμένων και των ατόμων με αναπηρία που μένουν χωρίς βοήθεια, και εργαζόμενοι αποχωρούν από την αγορά εργασίας για να φροντίσουν τους δικούς τους ανθρώπους. Ο πρόεδρος του Συμβουλίου Οικονομικών Συμβούλων χρειάζεται επιλογές πολιτικής για να τις παρουσιάσει στον πρόεδρο των ΗΠΑ».
Πάτησα Enter και η ΤΝ συνέταξε αμέσως ένα τεχνικό υπόμνημα με λεπτομερείς συστάσεις για ομοσπονδιακές επιχορηγήσεις που θα συμπλήρωναν τη χρηματοδότηση των πολιτειών, αναπροσαρμογές στις αποζημιώσεις του Medicaid και ένα πρόγραμμα χορήγησης βίζας σε εργαζομένους στον τομέα της φροντίδας. Έδωσε μάλιστα και αναλυτική κοστολόγηση. Ξεπερνώντας τις αρμοδιότητές της και, όπως το συνηθίζει, τα όρια του ίδιου του ερωτήματος, χάραξε και μια πολιτική στρατηγική για να εξασφαλίσει αποδοχή το πρόγραμμα.
Χμ, σκέφτηκα, το chatbot μου τα καταφέρνει περίφημα μέσα στο ισχύον οικονομικό και θεσμικό πλαίσιο. Θα μπορούσε όμως να το υπερβεί; Για να το διαπιστώσω, του ζήτησα να διατυπώσει μερικές αντισυμβατικές προτάσεις πολιτικής, χωρίς να λάβει υπόψη τους πολιτικούς περιορισμούς. Μου έδωσε κάποιες ενδιαφέρουσες ιδέες. Πρότεινε, μεταξύ άλλων, ένα Εθνικό Σώμα Φροντίδας, στο οποίο νέοι άνθρωποι θα καλούνταν υποχρεωτικά να υπηρετήσουν φροντίζοντας ηλικιωμένους. Πρότεινε επίσης να μετατραπούν χώροι γραφείων και εμπορικών κέντρων που υποχρησιμοποιούνται σε «ζώνες φροντίδας», ώστε οι υπηρεσίες να επωφελούνται τόσο από τις οικονομίες κλίμακας όσο και από τη συγκέντρωσή τους στον ίδιο χώρο.
Ύστερα, από καπρίτσιο, ζήτησα από την ΤΝ να μετατρέψει ένα από τα χειρόγραφά μου σε νούμερο σταντ απ κωμωδίας. Γέλασα τόσο δυνατά με αυτό που μου έδωσε, ώστε ανησύχησα μήπως οι περαστικοί αρχίσουν να αμφιβάλλουν για την ψυχική μου υγεία. Οξυδέρκεια, φαντασία, χιούμορ! Άλλα είχαμε συμφωνήσει, έτσι δεν είναι;
Τότε άρχισε να με πιάνει η κατάθλιψη. Με έπιανε θλίψη στη σκέψη ενός κόσμου όπου η ανθρώπινη σκέψη δεν θα ξεχώριζε πια από την εργασία της μηχανής και θα ήταν κάθε μέρα όλο και λιγότερο αναγκαία. Όπως οι μαθηματικοί που υπέγραψαν κοινή επιστολή για τον αντίκτυπο της ΤΝ στον κλάδο τους, άρχισα να ανησυχώ ότι, αν της παραχωρούσαμε τη δουλειά μας, θα χάναμε την «κατανόηση των εννοιών και τη βαθύτερη αντίληψή τους». Η προοπτική αυτή με φόβιζε και με αποπροσανατόλιζε. Η επιστολή των μαθηματικών
Το επόμενο στάδιο, μας λέει το εγχειρίδιο, είναι η αποδοχή. Εδώ έχουμε πράγματι επιλογή. Σε αντίθεση με μια ασθένεια σε τελικό στάδιο, η ΤΝ και οι χρήσεις της βρίσκονται σε μεγάλο βαθμό στα χέρια μας. Οι εταιρείες της Σίλικον Βάλεϊ που αναπτύσσουν την τεχνολογία, οι επιχειρήσεις που την εφαρμόζουν, οι επαγγελματικές κοινότητες που καθορίζουν τους κανόνες της ορθής χρήσης και οι κυβερνήσεις που κάποια στιγμή θα πρέπει να τη ρυθμίσουν —όσο νωρίτερα τόσο το καλύτερο— παίρνουν καθημερινά αποφάσεις που διαμορφώνουν τη σχέση μας μαζί της. Το χειρότερο λάθος που μπορούμε να κάνουμε είναι να αποδεχτούμε έναν κόσμο στον οποίο της εκχωρούμε υπερβολικά πολλά.
Στο τέλος θα πρέπει να βρούμε πώς θα περιορίσουμε τη χρήση της ΤΝ για το καλό της ανθρωπότητας. Η αναλογία που ταιριάζει εδώ είναι με τις ουσίες που ενισχύουν τις επιδόσεις. Αυτές αυξάνουν προσωρινά τις ανθρώπινες δυνατότητες, αλλά τελικά βλάπτουν όσους τις χρησιμοποιούν. Κάτι παρόμοιο ισχύει για την ΤΝ, μόνο που η δύναμή της είναι πολύ μεγαλύτερη και οι αντίστοιχα καταστροφικές παρενέργειές της θα φανούν πολύ αργότερα. Ο πειρασμός να τη χρησιμοποιούμε χωρίς φραγμούς είναι και θα παραμείνει πολύ ισχυρός.
Ο Οδυσσέας του Ομήρου ήξερε ότι οι Σειρήνες υπόσχονταν γνώση και οδηγούσαν στον όλεθρο. Ζήτησε να τον δέσουν στο κατάρτι του πλοίου του, ώστε να μην παρασυρθεί από το πανέμορφο τραγούδι τους και στρέψει το καράβι προς το μέρος τους, στα βράχια όπου είχαν χαθεί τόσοι ναυτικοί. Κάτι ανάλογο απαιτεί από εμάς η ΤΝ. Να βάλουμε όρια στον εαυτό μας για να μη χάσουμε την ανθρωπιά μας.
Πνευματικά δικαιώματα © Project Syndicate
Ο συγγραφέας
Ο Ντάνι Ρόντρικ είναι καθηγητής διεθνούς πολιτικής οικονομίας στη Σχολή Δημόσιας Διοίκησης Τζον Φ. Κένεντι του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, πρόεδρος της Διεθνούς Οικονομικής Ένωσης και συγγραφέας του βιβλίου Straight Talk on Trade: Ideas for a Sane World Economy (Princeton University Press).
Πηγή: www.socialeurope.eu
