- Γράφει ο Νίκος Χ. Λαγκαδινός
Η στάση της Δύσης απέναντι στην Τουρκία αποτελεί ένα από τα πιο προκλητικά παράδοξα της σύγχρονης διεθνούς πολιτικής. Από τη μία πλευρά, οι ευρωπαϊκές χώρες και οι ΗΠΑ διακηρύσσουν την προσήλωσή τους στις δημοκρατικές αξίες, τα ανθρώπινα δικαιώματα και το κράτος δικαίου. Από την άλλη, παρακολουθούμε μια συνεχή, σχεδόν εμμονική, προσπάθεια κατευνασμού της Άγκυρας, η οποία συχνά αγγίζει τα όρια της διπλωματικής υποχώρησης. Σε μια εποχή όπου ο τρόπος διεξαγωγής των πολέμων αλλάζει ραγδαία μέσω της τεχνολογίας και των drones, και οι παραδοσιακές στρατιωτικές δυνάμεις αναθεωρούνται, γεννάται ένα εύλογο ερώτημα: Ποια είναι η πραγματική χρησιμότητα της Τουρκίας για το ΝΑΤΟ και μέχρι πότε η Δύση θα θυσιάζει τις αρχές της στον βωμό των γεωστρατηγικών σκοπιμοτήτων;
Είναι προφανές ότι αγγίζουμε την καρδιά της σύγχρονης «ρεαλπολιτίκ» (Realpolitik) που αναδεικνύει μια πολύ έντονη αντίφαση στη δυτική διπλωματία: τη σύγκρουση ανάμεσα στις διακηρυγμένες αξίες (ανθρώπινα δικαιώματα, δημοκρατία) και τα γεωστρατηγικά συμφέροντα.
Είναι απόλυτα λογικό να μας προβληματίζει αυτή η στάση, καθώς η Δύση συχνά εφαρμόζει δύο μέτρα και δύο σταθμά.
Ο «μεγάλος στρατός» στην εποχή των Drones
Στην εποχή μας η φύση του πολέμου αλλάζει και τα drones ή οι πύραυλοι ακριβείας κυριαρχούν. Ωστόσο, για τους σχεδιαστές του ΝΑΤΟ, το μέγεθος του τουρκικού στρατού δεν αφορά μόνο τις μάχες «σώμα με σώμα» στα ανατολικά της σύνορα. Αφορά την ισχύ επιβολής στην περιοχή και την εγχώρια αμυντική βιομηχανία.
Ένας μεγάλος στρατός σημαίνει δυνατότητα ελέγχου εδαφών, βάσεων και κρίσιμων υποδομών σε μια γεωγραφική ζώνη που «φλέγεται». Η ίδια η Τουρκία έχει εξελιχθεί σε παγκόσμιο παίκτη παραγωγής drones (π.χ. Bayraktar), γεγονός που την καθιστά τεχνολογικό και εξοπλιστικό εταίρο, όχι απλά μια χώρα με «πολλά φανταράκια».
Από ποιον κινδυνεύει το ΝΑΤΟ ανατολικά της Τουρκίας;
Το ερώτημα είναι «από ποια χώρα κινδυνεύει το ΝΑΤΟ εκεί;». Για τη Δύση, η απάντηση δεν είναι μια επικείμενη στρατιωτική εισβολή από τα ανατολικά προς την Ευρώπη, αλλά η αστάθεια και ο έλεγχος των περασμάτων:
Η Τουρκία συνορεύει με το Ιράν, το Ιράκ και τη Συρία. Λειτουργεί ως «κυματοθραύστης» για τη Δύση απέναντι σε τρομοκρατικές οργανώσεις, περιφερειακές συγκρούσεις και, κυρίως, προσφυγικές ροές. Η Ευρώπη τρέμει μια νέα μεταναστευτική κρίση· η Τουρκία το γνωρίζει και το χρησιμοποιεί ως μοχλό πίεσης.
Μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, η σημασία των Στενών του Βοσπόρου έλαβε διαστάσεις. Η Τουρκία ελέγχει βάσει της Συνθήκης του Μοντρέ ποια πολεμικά πλοία μπαίνουν και βγαίνουν στη Μαύρη Θάλασσα. Αυτό από μόνο του της δίνει το δικαίωμα να «κάθεται στο τραπέζι των μεγάλων» με τεράστιο πλεονέκτημα.
Γιατί η Δύση κάνει «στροφή» και «προσκυνάει»;
Η σύνοδος των 32 ηγετών του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα αυτό ακριβώς αποδεικνύει έμπρακτα. Η Δύση δεν «προσκυνά» τον Ερντογάν επειδή τον θαυμάζει, αλλά επειδή τον χρειάζεται (και τον φοβάται ως αστάθμητο παράγοντα).
Αν η Δύση πιέσει υπερβολικά την Τουρκία για τα ανθρώπινα δικαιώματα, υπάρχει ο κίνδυνος η Άγκυρα να γλιστρήσει οριστικά προς το στρατόπεδο της Ρωσίας και της Κίνας (BRICS κ.λπ.). Για το ΝΑΤΟ, μια Τουρκία «ιδιότροπη αλλά εντός συμμαχίας» είναι προτιμότερη από μια Τουρκία εχθρική.
Η Τουρκία είναι από τις ελάχιστες χώρες που μπορούν να συνομιλούν ταυτόχρονα με το Κίεβο, τη Μόσχα, την Τεχεράνη και την Ουάσινγκτον. Αυτός ο διπλωματικός ρόλος την καθιστά απαραίτητη.
Η συμπεριφορά των Ευρωπαίων και των ΗΠΑ δεν πηγάζει από αδυναμία κατανόησης της αυταρχικότητας της Τουρκίας. Είναι αποτέλεσμα κυνικού πραγματισμού. Σε έναν κόσμο που γίνεται ξανά πολυπολικός και επικίνδυνος, η Δύση επιλέγει να «κλείσει τα μάτια» στις εσωτερικές ελευθερίες της Τουρκίας, προκειμένου να εξασφαλίσει τη γεωγραφική της θέση, τον έλεγχο των Στενών και τη σταθερότητα στη νοτιοανατολική της πτέρυγα. Πρόκειται για την κλασική ιστορία της διεθνούς διπλωματίας: η ασφάλεια προηγείται πάντα της ηθικής.
Συμπερασματικά, η επικείμενη σύνοδος των ηγετών του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα επιβεβαιώνει ότι στη διεθνή σκακιέρα η ηθική έπεται πάντα του κυνικού πραγματισμού (Realpolitik). Η Δύση δεν «προσκυνά» τον αυταρχισμό της Τουρκίας από αδυναμία αντίληψης, αλλά από καθαρό γεωγραφικό και στρατηγικό συμφέρον. Όσο η Μαύρη Θάλασσα παραμένει φλεγόμενη ζώνη και η Μέση Ανατολή πηγή αστάθειας, η γεωγραφική θέση της Τουρκίας θα λειτουργεί ως μια ιδιότυπη «ασυλία». Το μεγάλο στοίχημα για το μέλλον είναι αν αυτή η πολιτική του κατευνασμού θα εξασφαλίσει τελικά τη σταθερότητα που επιδιώκει η Δύση ή αν απλώς εκτρέφει έναν ακόμα πιο ανεξέλεγκτο περιφερειακό παίκτη.
