- Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι
- Το χωριό Στεπαντσίκοβο. Μυθιστόρημα
- Μετάφραση: Αντρέας Σαραντόπουλος
- Εκδόσεις Σ.Ι. Ζαχαρόπουλος
- Σελίδες 288
- ISBN: 978-960-208-254-6
- Γράφει ο ΝΙΚΟΣ Χ. ΛΑΓΚΑΔΙΝΟΣ
Το έργο «Το χωριό Στεπαντσίκοβο και οι κάτοικοί του» αποτελεί μια μοναδική «παραφωνία» στο μεγαλειώδες έργο του Φιοντόρ Ντοστογέφσκι. Γραμμένο σε μια μεταβατική περίοδο για τον συγγραφέα, λίγο μετά την οδυνηρή εμπειρία του στα κάτεργα της Σιβηρίας, το βιβλίο αυτό απομακρύνεται από τον σκοτεινό υπαρξισμό και βυθίζεται στην καυστική κοινωνική σάτιρα.
Στο επίκεντρο της πλοκής δεν βρίσκεται ένα έγκλημα ή μια θρησκευτική αναζήτηση, αλλά η κωμικοτραγική δυναμική της εξουσίας μέσα σε ένα απομονωμένο ρωσικό κτήμα. Ο Ντοστογιέφσκι στήνει μια θεατρική σκηνή όπου η λογική υποχωρεί μπροστά στο θράσος και η αληθινή καλοσύνη γίνεται έρμαιο της υποκρισίας, προσφέροντάς μας έναν από τους πιο αξιομνημόνευτους και εκνευριστικούς χαρακτήρες της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
Το έργο «Το χωριό Στεπαντσίκοβο και οι κάτοικοί του» (ρωσικά: Selo Stepanchikovo i yego obitateli), που δημοσιεύτηκε το 1859, αποτελεί μια από τις πιο ιδιαίτερες και ίσως αδικημένες στιγμές στη βιβλιογραφία του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι.
Παρόλο που γράφτηκε αμέσως μετά την επιστροφή του από την εξορία στη Σιβηρία, δεν θυμίζει τη σκοτεινή ατμόσφαιρα του «Εγκλήματος και Τιμωρίας», αλλά κινείται στα όρια της φαρσοκωμωδίας και της κοινωνικής σάτιρας.
Η ιστορία εξελίσσεται στο κτήμα του συνταγματάρχη Γιεγκόρ Ιλίτς Ροστάνεφ, ενός ανθρώπου με υπερβολικά καλή καρδιά και παροιμιώδη αφέλεια. Ο Ροστάνιεφ ζει υπό την απόλυτη επιρροή της αυταρχικής μητέρας του και, κυρίως, ενός απίστευτου χαρακτήρα που φιλοξενείται στο σπίτι: του Φομά Φομίτς Οπίσκιν.
Ο Φομά Φομίτς είναι ένας ξεπεσμένος γραμματικός, ένας παράσιτος που έχει καταφέρει να πείσει τους πάντες (εκτός από τον νεαρό αφηγητή, ανιψιό του συνταγματάρχη) ότι είναι μια πνευματική ιδιοφυΐα και ένας ηθικός γίγαντας. Με όπλο την ψυχολογική χειραγώγηση και την ενοχή, τρομοκρατεί το σπίτι, απαιτώντας απόλυτο σεβασμό και υποταγή στις παράλογες αξιώσεις του.
Οι Βασικοί Χαρακτήρες
Ο Φομά Φομίτς Οπίσκιν είναι ο «εισβολέας». Ένας από τους πιο σύνθετους «κακούς» του Ντοστογιέφσκι. Συνδυάζει την κακία με την κωμικότητα.
Ο συνταγματάρχης Ροστάνιεφ, ο ιδιοκτήτης, είναι η ενσάρκωση της καλοσύνης που αγγίζει τα όρια της βλακείας. Αδυνατεί να δει την απάτη.
Ο Σεργκέι Αλεξάντροβιτς (Αφηγητής), ο ανιψιός, είναι ο ορθολογιστής που παρατηρεί με έκπληξη και αηδία το θέατρο του παραλόγου στο χωριό.
Η Νάστιενκα Γιεβγκράφοβνα, η φτωχή συγγενής, είναι το πρόσωπο που αγαπά ο συνταγματάρχης, αλλά η σχέση τους εμποδίζεται από τις ίντριγκες του Φομά.
Ο Ντοστογιέφσκι αναλύει πώς ένας άνθρωπος χωρίς πραγματικά προσόντα μπορεί να κυριαρχήσει πάνω σε ισχυρότερους, εκμεταλλευόμενος την ευγένεια και τις ενοχές τους. Ο Φομά Φομίτς είναι ο πρόδρομος των μεγάλων «δαιμονικών» χαρακτήρων που θα ακολουθήσουν στα κατοπινά έργα του συγγραφέα.
Το έργο σατιρίζει εκείνους που χρησιμοποιούν τη θρησκεία και την ηθική ως προπέτασμα καπνού για να ασκήσουν εξουσία. Ο Φομά αυτοπαρουσιάζεται ως μάρτυρας και δάσκαλος, ενώ στην πραγματικότητα είναι ένας νάρκισσος που απολαμβάνει να εξευτελίζει τους γύρω του. Αν και το βάθος είναι ψυχολογικό, η μορφή είναι κωμική. Οι διάλογοι είναι γεμάτοι υστερία, παρεξηγήσεις και σκηνές που θυμίζουν θεατρικό έργο (βοντβίλ).
«Ο Φομά Φομίτς δεν είναι απλώς ένας χαρακτήρας· είναι ένα κοινωνικό φαινόμενο.»
Το «Χωριό Στεπαντσίκοβο» παραμένει επίκαιρο γιατί περιγράφει με ακρίβεια: Πώς δημιουργούνται οι «ψευδοπροφήτες». Την ευκολία με την οποία οι άνθρωποι παραδίδουν την ελευθερία τους σε έναν χειριστικό ηγέτη. Τη σύγκρουση ανάμεσα στην ειλικρινή καλοσύνη και την υποκριτική αγιοσύνη. Είναι ένα έργο που, αν και δεν έχει τη μεταφυσική αγωνία των «Αδελφών Καραμάζοφ», προσφέρει μια διεισδυτική ματιά στην ανθρώπινη ματαιοδοξία, δοσμένη με ένα σπάνιο για τον Ντοστογιέφσκι σαρκαστικό χαμόγελο.
Κλείνοντας, «Το χωριό Στεπαντσίκοβο» δεν είναι απλώς μια διασκεδαστική φάρσα, αλλά μια προφητική ανάλυση της ανθρώπινης ψυχολογίας. Μέσα από το πρόσωπο του Φομά Φομίτς, ο Ντοστογέφσκι μας προειδοποιεί για τον κίνδυνο των «πνευματικών τυράννων» που ευδοκιμούν εκεί όπου η κριτική σκέψη απουσιάζει και η ενοχή περισσεύει.
Αν και το έργο τελειώνει με μια δόση αισιοδοξίας που σπανίζει στον Ρώσο δημιουργό, η πικρή γεύση της χειραγώγησης παραμένει. Το βιβλίο θυμίζει στον αναγνώστη πως η μεγαλύτερη υποδούλωση δεν επιβάλλεται πάντα με τη βία, αλλά συχνά με τις λέξεις, την ψευδο-ηθική και την εκμετάλλευση της ευγένειας των άλλων. Είναι ένα απαραίτητο ανάγνωσμα για όποιον θέλει να κατανοήσει τις ρίζες της κοινωνικής επιρροής και τα όρια της ανθρώπινης ανοχής.
