Ο Καίσαρας διασχίζει τον Ρουβίκωνα, Ζαν Φουκέ, 1475 (Μουσείο του Λούβρου, Παρίσι, Γαλλία).
Στις 10 Ιανουαρίου 49 π.Χ., η διάβαση του ποταμού Ρουβίκωνα από τον Ιούλιο Καίσαρα ενώ απαγορευόταν να εισέλθει με στρατό στην Ιταλία, σηματοδοτεί την έναρξη του Εμφυλίου Πολέμου, με συνέπειες που θα ανατρέψουν τη Ρωμαϊκή Δημοκρατία. Τη στιγμή εκείνη του αποδίδεται και η φράση «ο κύβος ερρίθφη», που χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα για το μη αναστρέψιμο μιας πράξης.
Άγαλμα του Ιούλιου Καίσαρα στο Ρίμινι της Ιταλίας.
Το σύνορο που δεν έπρεπε να περάσει
Ο Ρουβίκωνας δεν ήταν οχυρό, ούτε «τείχος». Ήταν ένα πρακτικό νομικό όριο ανάμεσα στην Ιταλία και την περιοχή διοίκησης του Καίσαρα στη Γαλατία της Ιταλίας (την Κισαλπινή Γαλατία). Εκεί τελείωνε το imperium του, δηλαδή η εξουσία να διοικεί και να πολεμά με στρατό, και άρχιζε ο χώρος όπου, θεωρητικά, κυβερνούσαν οι πολιτικοί θεσμοί χωρίς τη σκιά των λεγεώνων. Η άγραφη αρχή ήταν ξεκάθαρη: στρατηγός που φέρνει στρατό στην Ιταλία χωρίς εντολή της Συγκλήτου αντιμετωπίζεται ως στασιαστής. Στη ρωμαϊκή πραγματικότητα, ένας στρατός δεν ήταν «εργαλείο του κράτους» με σύγχρονη έννοια. Ήταν προσωπική πίστη, επιρροή, δύναμη που δημιουργεί τετελεσμένα.
Πώς έφτασε η Ρώμη στο χείλος
Η διάβαση δεν ήταν κεραυνός εν αιθρία. Τα τελευταία χρόνια της Δημοκρατίας χαρακτηρίζονται από πολιτική πόλωση, ανταγωνισμό φατριών και ένα σύστημα που δυσκολευόταν να διαχειριστεί μια μεσογειακή υπερδύναμη. Ο Καίσαρας επιστρέφει από τις εκστρατείες στη Γαλατία με τεράστιο κύρος, έμπειρο στρατό και πολιτικό δίκτυο. Απέναντί του σκληραίνει ένα μέτωπο μέσα στη Σύγκλητο που απαιτεί να παραιτηθεί, να αποστρατεύσει και να εμφανιστεί στη Ρώμη χωρίς τη θεσμική προστασία της εξουσίας του. Για τον ίδιο, αυτό σήμαινε κίνδυνο δίωξης και πολιτικής εξόντωσης. Για τους αντιπάλους του, σήμαινε άμυνα απέναντι σε έναν άνθρωπο που έμοιαζε ικανός να επιβάλει τη βούλησή του με τα όπλα.
Το «ο κύβος ερρίφθη» που επέζησε μέχρι σήμερα
Οι αρχαίοι συγγραφείς παρουσιάζουν τη στιγμή σαν κατώφλι. Ο Σουητώνιος αποδίδει στον Καίσαρα τη λατινική φράση «Iacta alea est», που αποδίδεται στα Ελληνικά ως «ο κύβος ερρίφθη».
Η δύναμη της φράσης είναι η εικόνα της μη αναστρέψιμης πράξης. Το ζάρι ρίχνεται και το αποτέλεσμα θα φανεί, όμως η κίνηση δεν παίρνεται πίσω. Στην πολιτική γλώσσα, ο Ρουβίκωνας γίνεται σύμβολο της απόφασης που μετατρέπει την ένταση σε τετελεσμένο. Ενας μικρός ποταμός, μια μεγάλη ρήξη, και μια Δημοκρατία που, από εκεί και πέρα, δεν θα ξαναγίνει ποτέ όπως πριν.
Ο Καίσαρας σταματά στις όχθες του Ρουβίκωνα, εικονογράφηση του E.M. Synge για τον τόμο 1 του βιβλίου «Ιστορία του Κόσμου» του M.B. Synge (5 τόμοι, William Blackwood & Sons, 1909–1911).
Από μια διάβαση σε έναν εμφύλιο
Με το πέρασμα του Ρουβίκωνα ανοίγει ο δρόμος για τον ρωμαϊκό εμφύλιο. Η αντιπαράθεση με τον Πομπήιο και τους συμμάχους του στη Σύγκλητο δεν ήταν απλώς προσωπική βεντέτα. Ήταν σύγκρουση για το ποιος ορίζει τους κανόνες, όταν οι κανόνες δεν αρκούν για να συγκρατήσουν τον φόβο, τη φιλοδοξία και τις στρατιωτικές πραγματικότητες μιας αυτοκρατορικής κλίμακας. Τα χρόνια που ακολουθούν, ο πόλεμος και οι πολιτικές ανατροπές φθείρουν ανεπανόρθωτα τη Δημοκρατία, ώσπου να αναδυθεί μια νέα, πιο συγκεντρωτική μορφή εξουσίας.
