Οι χρηματοδοτικές ανάγκες του προϋπολογισμού της ΕΕ για την περίοδο 2028–2034 έχουν αυξηθεί, και αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τις επενδύσεις που απαιτούνται για τον κοινωνικό και οικολογικό μετασχηματισμό. Παράλληλα, είναι σημαντικό να ξεπεραστεί η προβληματική συζήτηση γύρω από την αύξηση των εθνικών συνεισφορών στον προϋπολογισμό της ΕΕ, δεδομένου ότι οι συνεισφορές αυτές χρηματοδοτούνται σε μεγάλο βαθμό μέσω φόρων στην εργασία και την κατανάλωση. Αναλύσαμε πώς νέες πηγές εσόδων για την ΕΕ —μεταξύ αυτών φόροι στον εξαιρετικά μεγάλο πλούτο και στις συναλλαγές κρυπτονομισμάτων— θα μπορούσαν να συμβάλουν ακριβώς σε αυτή την κατεύθυνση.
Οι πολιτικές διαπραγματεύσεις για τον προϋπολογισμό της ΕΕ για τα έτη 2028–2034 εισέρχονται σε κρίσιμη φάση. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει παρουσιάσει συγκεκριμένη πρόταση για έναν διευρυμένο ευρωπαϊκό προϋπολογισμό. Σύμφωνα με αυτήν, ο προϋπολογισμός για την περίοδο 2028–2034 θα ανέλθει σχεδόν στα 2 τρισ. ευρώ, ή περίπου στο 1,26% του ακαθάριστου εθνικού εισοδήματος (ΑΕΕ) της ΕΕ, έναντι περίπου 1,1% στο ισχύον δημοσιονομικό πλαίσιο.
Ο αυξημένος αυτός προϋπολογισμός αποσκοπεί στην κάλυψη των ολοένα μεγαλύτερων αναγκών δημόσιων δαπανών που συνδέονται με τη δράση για το κλίμα και την ψηφιοποίηση, τη δημόσια ασφάλεια και την ανταγωνιστικότητα, ενώ παράλληλα πρέπει να εκπληρωθούν και οι υποχρεώσεις αποπληρωμής που προκύπτουν από το Ταμείο Ανάκαμψης για την Covid-19.
Σήμερα, ο προϋπολογισμός της ΕΕ χρηματοδοτείται κυρίως μέσω συνεισφορών των κρατών-μελών, οι οποίες υπολογίζονται βάσει του ΑΕΕ και αντλούνται, με τη σειρά τους, κυρίως από φόρους στην εργασία και την κατανάλωση. Τα έσοδα αυτά συμπληρώνονται από πόρους που προέρχονται από τον φόρο προστιθέμενης αξίας (ΦΠΑ) και τους τελωνειακούς δασμούς.
Αυτή η αρχιτεκτονική χρηματοδότησης επικρίνεται εδώ και χρόνια, επειδή συχνά περιορίζει την πολιτική συζήτηση στις καθαρές δημοσιονομικές θέσεις των επιμέρους κρατών. Το ενδιαφέρον επικεντρώνεται έτσι στο πόσα συνεισφέρει κάθε κράτος-μέλος και πόση ευρωπαϊκή χρηματοδότηση λαμβάνει ως αντάλλαγμα. Μια τέτοια προσέγγιση δυσκολεύει την αντιμετώπιση του προϋπολογισμού της ΕΕ ως εργαλείου χρηματοδότησης κοινών ευρωπαϊκών αναγκών και, κατ’ επέκταση, περιορίζει τα πολιτικά περιθώρια για συλλογική δράση σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Η διεύρυνση των πραγματικών ιδίων πόρων της ΕΕ —δηλαδή εσόδων που δεν προέρχονται άμεσα από τις συνεισφορές των εθνικών προϋπολογισμών, αλλά βασίζονται σε κοινούς ευρωπαϊκούς φόρους ή διασυνοριακές φορολογικές βάσεις και αποδίδονται μόνιμα στον προϋπολογισμό της Ένωσης— θα μπορούσε εν μέρει να αλλάξει αυτή τη λογική.
Από τη μία πλευρά, η πρόταση της Επιτροπής για τον προϋπολογισμό της περιόδου 2028–2034 προβλέπει να κατευθύνεται στον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό το 30% των εσόδων από το Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών (ETS) και τα τρία τέταρτα των μελλοντικών εσόδων από τον Μηχανισμό Συνοριακής Προσαρμογής Άνθρακα (CBAM). Από την άλλη, προβλέπει τέλος για τα μη συλλεγόμενα ηλεκτρονικά απόβλητα, ευρωπαϊκό φόρο καπνού και μια νέα εταιρική εισφορά.
Σε συνδυασμό με προσαρμογές στους υφιστάμενους ίδιους πόρους —όπως η μείωση του ποσοστού των τελωνειακών εσόδων που παρακρατούν τα κράτη-μέλη και η αύξηση της εισφοράς για τα πλαστικά— τα μέτρα αυτά αποσκοπούν στη δημιουργία επιπλέον εσόδων ύψους 58,2 δισ. ευρώ ετησίως.
Ωστόσο, τα σχέδια που παρουσίασε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχουν ήδη προκαλέσει επιφυλάξεις σε αρκετά κράτη-μέλη. Επομένως, έχει νόημα να εξεταστούν επιλογές που υπερβαίνουν τις σημερινές προτάσεις της Επιτροπής.
Ανεκμετάλλευτες δυνατότητες εσόδων
Η μελέτη μας εξετάζει τόσο τους ίδιους πόρους που προτείνει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή όσο και μια σειρά εναλλακτικών επιλογών, αξιολογώντας τες με βάση κριτήρια όπως η ευρωπαϊκή τους διάσταση, οι αναδιανεμητικές τους επιπτώσεις, η καταλληλότητά τους για την αντιμετώπιση περιβαλλοντικών και κοινωνικών εξωτερικοτήτων, καθώς και η δυνατότητά τους να αποφέρουν έσοδα.
Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι διάφορα εναλλακτικά εργαλεία —μεταξύ αυτών ένας φόρος χρηματοπιστωτικών συναλλαγών, ένας ευρωπαϊκός ψηφιακός φόρος, φόροι στις συναλλαγές κρυπτονομισμάτων και στον διαδικτυακό τζόγο, επιβαρύνσεις που σχετίζονται με τις αερομεταφορές, καθώς και φόροι στα πολύ μεγάλα περιουσιακά στοιχεία των υπερπλούσιων— θα μπορούσαν να αποφέρουν έσοδα και, ταυτόχρονα, να συμβάλουν στην αντιμετώπιση προβλημάτων όπως η φοροαποφυγή, η αστάθεια των χρηματοπιστωτικών αγορών, η κλιματική αλλαγή και η αυξανόμενη ανισότητα.
Τα ποσά διαφέρουν σημαντικά. Στο χαμηλότερο άκρο βρίσκονται ετήσια έσοδα περίπου 2 δισ. ευρώ από τη φορολόγηση του διαδικτυακού τζόγου και 3 δισ. ευρώ από φόρους στις συναλλαγές κρυπτονομισμάτων. Οι φόροι που σχετίζονται με τις αερομεταφορές βρίσκονται κάπου στη μέση, με εκτιμώμενα έσοδα 5 έως 7 δισ. ευρώ ετησίως. Στην κορυφή βρίσκεται η φορολόγηση των υπερπλούσιων, η οποία θα μπορούσε να αποφέρει έως και 41 δισ. ευρώ τον χρόνο.
Εκεί όπου μόνο η Ευρώπη μπορεί να δράσει αποτελεσματικά
Ένας φόρος χρηματοπιστωτικών συναλλαγών δεν θα δημιουργούσε απλώς πρόσθετα έσοδα για τον προϋπολογισμό της ΕΕ· θα καθιστούσε επίσης ακριβότερες τις βραχυπρόθεσμες και κερδοσκοπικές συναλλαγές στις χρηματοπιστωτικές αγορές. Θα μπορούσε, επομένως, να συμβάλει στον περιορισμό ορισμένων μορφών αποσταθεροποιητικής δραστηριότητας στις αγορές.
Καθώς οι χρηματοπιστωτικές συναλλαγές πραγματοποιούνται συχνά διασυνοριακά και οι συμμετέχοντες στις αγορές μπορούν σχετικά εύκολα να μεταφέρουν τη δραστηριότητά τους αλλού, υπάρχουν ισχυρά επιχειρήματα υπέρ μιας συντονισμένης ευρωπαϊκής λύσης αντί για κατακερματισμένες εθνικές προσεγγίσεις. Προηγούμενες προτάσεις για έναν ευρωπαϊκό φόρο χρηματοπιστωτικών συναλλαγών προέβλεπαν, για παράδειγμα, χαμηλούς φορολογικούς συντελεστές στις συναλλαγές μετοχών, ομολόγων και παραγώγων.
Μια εισφορά στις αερομεταφορές αποτελεί επίσης φυσικό υποψήφιο για έναν νέο ίδιο πόρο της ΕΕ. Οι αερομεταφορές απολαμβάνουν προνομιακή φορολογική μεταχείριση σε σύγκριση με άλλους τομείς μεταφορών, μεταξύ άλλων μέσω απαλλαγών από τον ΦΠΑ και της περιορισμένης ένταξης των διεθνών πτήσεων στα συστήματα τιμολόγησης των εκπομπών άνθρακα.
Μια επιβάρυνση που θα συνδέεται με τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα των πτήσεων θα μπορούσε, επομένως, να αποτυπώνει με μεγαλύτερη ακρίβεια το περιβαλλοντικό τους κόστος στις τιμές των εισιτηρίων και, ταυτόχρονα, να δημιουργεί έσοδα για ευρωπαϊκές προτεραιότητες. Δεδομένου ότι οι εκπομπές από διεθνείς πτήσεις δεν μπορούν ουσιαστικά να αποδοθούν σε ένα μόνο κράτος-μέλος και ότι οι εθνικοί φόροι στα αεροπορικά εισιτήρια μπορούν εν μέρει να παρακαμφθούν μέσω αναχωρήσεων από αεροδρόμια γειτονικών χωρών, μια λύση σε επίπεδο ΕΕ θα ήταν προτιμότερη.
Η φορολόγηση των κρυπτοστοιχείων θα μπορούσε επίσης να εξεταστεί ως νέα πηγή εσόδων για τον προϋπολογισμό της ΕΕ. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή συζητά ειδικότερα έναν φόρο στις συναλλαγές κρυπτονομισμάτων ή, εναλλακτικά, έναν φόρο στα κεφαλαιακά κέρδη από κρυπτοστοιχεία.
Ωστόσο, πρέπει να ληφθούν υπόψη δύο σημαντικές επιφυλάξεις: αφενός, η φορολογική βάση των κρυπτοστοιχείων παρουσιάζει έντονες διακυμάνσεις και, αφετέρου, οι σχετικές δραστηριότητες θα μπορούσαν σχετικά εύκολα να μεταφερθούν σε δικαιοδοσίες εκτός ΕΕ. Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο, μια συντονισμένη ευρωπαϊκή λύση θα ήταν προτιμότερη από ένα συνονθύλευμα διαφορετικών εθνικών μέτρων.
Ένας φόρος στον εξαιρετικά μεγάλο πλούτο θα μπορούσε να έχει ιδιαίτερα υψηλή εισπρακτική απόδοση. Μια πιθανή προσέγγιση θα ήταν η θέσπιση ενός ελάχιστου φόρου για άτομα με καθαρή περιουσία άνω των 100 εκατ. ευρώ, ώστε οι φόροι που καταβάλλει ετησίως αυτή η ομάδα να αντιστοιχούν τουλάχιστον σε ένα καθορισμένο ποσοστό της συνολικής περιουσίας τους.
Ένας τέτοιος φόρος θα στόχευε συγκεκριμένα άτομα των οποίων η πραγματική φορολογική επιβάρυνση είναι χαμηλότερη από εκείνη άλλων κοινωνικών ομάδων. Παράλληλα, θα μπορούσε να συμβάλει στον περιορισμό του φορολογικού ανταγωνισμού μεταξύ των κρατών-μελών για την προσέλκυση ιδιαίτερα εύπορων κατοίκων.
Η περαιτέρω αύξηση της εξάρτησης του προϋπολογισμού της ΕΕ από τις εθνικές συνεισφορές που βασίζονται στο ΑΕΕ —και οι οποίες στηρίζονται σε μεγάλο βαθμό στη φορολόγηση του εισοδήματος από εργασία και της κατανάλωσης— ενέχει τον κίνδυνο να υπονομεύσει τη δημόσια στήριξη.
Ένα περισσότερο ανεπτυγμένο σύστημα πραγματικών ιδίων πόρων της ΕΕ θα μπορούσε να συμβάλει στη μετατόπιση της συζήτησης: από το ζήτημα των υψηλότερων εθνικών συνεισφορών προς τη χρηματοδότηση ευρωπαϊκών δημόσιων αγαθών και κοινών πολιτικών προτεραιοτήτων. Η επίτευξη συμφωνίας για πρόσθετους ίδιους πόρους είναι απαραίτητη, προκειμένου η προτεινόμενη διεύρυνση του προϋπολογισμού της ΕΕ να είναι βιώσιμη τόσο οικονομικά όσο και πολιτικά.
Οι φόροι σε φορολογικές βάσεις με ιδιαίτερα μεγάλη κινητικότητα φαίνεται να είναι εξαιρετικά κατάλληλοι για εφαρμογή σε επίπεδο ΕΕ, καθώς οι εθνικές προσεγγίσεις είναι συχνά λιγότερο αποτελεσματικές απέναντι στον φορολογικό ανταγωνισμό και τη διασυνοριακή μετακίνηση κεφαλαίων και δραστηριοτήτων.
Ορισμένες προτάσεις —όπως η φορολόγηση του εξαιρετικά μεγάλου πλούτου ή των συναλλαγών σε κρυπτοστοιχεία— παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, επειδή σήμερα δεν υφίστανται σε εθνικό επίπεδο και, συνεπώς, θα μπορούσαν να ενισχύσουν τα έσοδα της ΕΕ χωρίς να μειώσουν υφιστάμενα φορολογικά έσοδα των κρατών-μελών.
Ένας καλύτερος και πιο ισορροπημένος συνδυασμός ιδίων πόρων θα μπορούσε να ενισχύσει τον προϋπολογισμό της ΕΕ, κατανέμοντας παράλληλα το βάρος της χρηματοδότησής του πιο ομοιόμορφα μεταξύ διαφορετικών τμημάτων της οικονομίας, συμπεριλαμβανομένων των επιχειρήσεων και των νοικοκυριών.
ΟΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ
- Philipp Heimberger — Οικονομολόγος στο Vienna Institute for International Economic Studies (wiiw).
- Bernhard Schütz — Οικονομολόγος στο Vienna Institute for International Economic Studies (wiiw).
Πηγή: www.socialeurope.eu
