Άγιοι Πέτρος και Παύλος του Daniele Crespi (1598-1630). Paolo e Federico. Manusardi/Electa/Mondadori Portfolio/Getty Images
- Γράφει ο ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΑΠΠΑΣ
Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος έχει δηλώσει ότι ο «διάλογος είναι υποχρέωση των ευαγγελίων», διατυπώνοντας μια σύγχρονη θεολογική ερμηνεία ορισμένων εδαφίων, με σκοπό την προαγωγή της ειρήνης συνύπαρξης σε οικουμενικό επίπεδο. Ο διάλογος, με αυτήν την έννοια ·αποτελεί ηθική και πνευματική υποχρέωση, έκφραση αγάπης προς τον άλλον και προάγγελο μιας κοινωνίας δικαιοσύνης. Από φιλοσοφική άποψη, όμως, ο διάλογος αποκτά ένα επιπλέον βάθος καθώς γίνεται εργαλείο αναζήτησης και αυτογνωσίας. Μέσα από τη διερεύνηση των ερωτήσεων και την ενεργή συμμετοχή στην ανταλλαγή ιδεών, ο άνθρωπος καλείται να επανεξετάσει τον εαυτό του, τις πεποιθήσεις του και την αντίληψή του για την αλήθεια.
Τα ερωτήματα που προκύπτουν είναι θεμελιώδη: τι είναι πρωτίστως ο διάλογος; Μια αναζήτηση ή μια υποχρέωση; Είναι μια διαρκής μάθηση που οδηγεί στην εύρεση της αλήθειας ή μια αλήθεια ήδη αποκεκαλυμμένη, την οποία ο άνθρωπος οφείλει να δεχθεί; Από φιλοσοφικής σκοπιάς, ο διάλογος προσανατολίζεται περισσότερο στο πρώτο σκέλος το οποίο σημαίνει πως αφενός λειτουργεί ως μέσο διερεύνησης, και ως διαδικασία που καλλιεργεί την κριτική σκέψη. Αφετέρου αποσκοπεί στην ηθική αρετή και στην αρμονία, αλλά για να επιτευχθούν αυτοί οι στόχοι, χρειάζεται σύνεση και σωφροσύνη. Είναι γόνιμο να γίνει ένας σύντομος παραλληλισμός μεταξύ του πλατωνικού μύθου της Ατλαντίδας και της σημερινής γεωπολιτικής κατάστασης, προκειμένου να προαχθεί ένα ουσιαστικό επιμύθιο για το ζητούμενο της βαθύτερης ουσίας του διαλόγου.
Η μυθική Ατλαντίδα, που χάθηκε μέσα σε μια νύχτα λόγω της ύβρης των κατοίκων της και της άκρατης επιθυμίας για επέκταση, αποτελεί ισχυρή υπενθύμιση των κινδύνων της αλαζονείας και της μονοδιάστατης εξουσίας. Σήμερα, στον γεωπολιτικό χάρτη, παρατηρούμε παρόμοιες τάσεις. Ο Βαρθολομαίος, μέσα από τη στήριξη μιας ανεξάρτητης αυτοκέφαλης εκκλησίας στην Ουκρανία, φαίνεται να εξυπηρετεί και στρατηγικά συμφέροντα της Δύσης και του ΝΑΤΟ, συμβάλλοντας στην εδραίωση μιας ανεξαρτησίας που αμφισβητείται από τη Ρωσία. Αντίστοιχα, η Ρωσία, υπό την ηγεσία του Πούτιν, επιδιώκει να αναδειχθεί σε περιφερειακή δύναμη και όχι μόνο, που χρησιμοποιεί επίσης την χριστιανική ορθόδοξη θρησκεία ως μέσο για επεκτατική ισχύ.
Σε αυτό το πλαίσιο τίθεται το κρίσιμο φιλοσοφικό ερώτημα: μήπως η κυριαρχία του επιθυμητικού ήτοι η επιδίωξη εξουσίας, η διαχείριση υλικών πόρων και η δημιουργία συμμαχιών παραγκωνίζει την καλλιέργεια του λογικού και της εσωτερικής αυτογνωσίας; Η ιστορική και φιλοσοφική παράδοση υπογραμμίζει τη σημασία της σοφίας έναντι της δύναμης. Παλιότερα, σοφοί όπως ο Ησίοδος και ο Λάο Τσε έθεταν ως προτεραιότητα την συνετή προτροπή προς κυβερνώντες-βασιλιάδες, προωθώντας την ηθική κρίση προς μια ορθή διακυβέρνηση. Αργότερα, οι φιλόσοφοι έθεσαν ερωτήματα για την ορθή πολιτική και τη σχέση εξουσίας και δικαίου, υπενθυμίζοντας ότι η αληθινή δύναμη δεν συνίσταται μόνο στην εξωτερική κυριαρχία, αλλά στη σοφία και την αυτοκυριαρχία.
Συμπερασματικά, ο διάλογος παραμένει διττός ως μέσο αυτογνωσίας δια της φιλοσοφικής αναζήτησης, που καλλιεργεί το δίπολο «λογική – ηθική» και από την άλλη ως εργαλείο γεωπολιτικής στρατηγικής. Η ιστορική εμπειρία και η φιλοσοφική παράδοση δείχνουν ότι μόνο όταν ο διάλογος υπηρετεί την εσωτερική σοφία και όχι αποκλειστικά τα συμφέροντα της ισχύος, μπορεί να προλάβει την ύβρη, την καταστροφή και την επανάληψη των «Ατλαντίδων» της ιστορίας.
