Στις 2 Μαΐου 1941 η Πηνελόπη Δέλτα αφήνει την τελευταία της πνοή. Είχαν περάσει πέντε ημέρες από την Κυριακή 27 Απριλίου, όταν τα γερμανικά στρατεύματα μπήκαν στην Αθήνα και η ίδια, ήδη βαριά καταπονημένη σωματικά και ψυχικά αλλά και μαραζωμένη από έναν ανεκπλήρωτο έρωτα, πήρε δηλητήριο στο σπίτι της.
Η είδηση του θανάτου της δέθηκε από τότε με την πρώτη σκοτεινή σελίδα της Κατοχής. Η Αθήνα είχε μόλις περάσει στα χέρια των ναζί και μία από τις σημαντικότερες μορφές της ελληνικής λογοτεχνίας έσβηνε σχεδόν παράλληλα με την ελευθερία της πόλης.
Το τέλος της Πηνελόπης Δέλτα ήταν το τέλος μιας ζωής που είχε σημαδευτεί από την ασθένεια, τις εσωτερικές συγκρούσεις, την αυστηρότητα των κοινωνικών συμβάσεων της εποχής και έναν μεγάλο, ανεκπλήρωτο έρωτα: εκείνον για τον Ίωνα Δραγούμη.
Η Πηνελόπη Δέλτα γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια το 1874. Ήταν κόρη του Εμμανουήλ Μπενάκη και της Βιργινίας Χωρέμη, μέλος μιας από τις πιο ισχυρές οικογένειες του ελληνισμού της διασποράς. Μεγάλωσε σε περιβάλλον οικονομικής άνεσης, αλλά και αυστηρών κοινωνικών κανόνων. Η ζωή της ήταν εξαρχής δεμένη με τον κόσμο της μεγάλης αστικής τάξης, με τις υποχρεώσεις, τις σιωπές και τους περιορισμούς του.
Σε ηλικία 21 ετών παντρεύτηκε τον Στέφανο Δέλτα. Ο γάμος της, αν και κοινωνικά αναμενόμενος, δεν στάθηκε αρκετός για να καλύψει τα συναισθηματικά της κενά. Στην Αλεξάνδρεια γνώρισε τον Ίωνα Δραγούμη, τότε υποπρόξενο της Ελλάδας. Η σχέση τους δεν ολοκληρώθηκε ποτέ με τον τρόπο που εκείνη επιθυμούσε, όμως την ακολούθησε σε όλη της τη ζωή.
Στις επιστολές της προς τον Δραγούμη αποτυπώνεται ένας έρωτας έντονος, σχεδόν βασανιστικός. Η ίδια γράφει με τρόπο που δείχνει όχι μόνο πάθος, αλλά και σύγκρουση με τον εαυτό της, με τις υποχρεώσεις της και με έναν κόσμο που δεν της επέτρεπε να ζήσει όπως ήθελε. Ο Δραγούμης δολοφονήθηκε το 1920, όμως η παρουσία του παρέμεινε καθοριστική στη μνήμη και στην εσωτερική ζωή της.
Παράλληλα, η Πηνελόπη Δέλτα είχε ήδη χτίσει ένα έργο που θα τη συνέδεε για πάντα με τη νεοελληνική λογοτεχνία. Με βιβλία όπως «Τα Μυστικά του Βάλτου», «Ο Τρελαντώνης», «Ο Μάγκας», «Τον καιρό του Βουλγαροκτόνου» και «Παραμύθι χωρίς όνομα», μίλησε σε γενιές παιδιών και εφήβων για την ιστορία, την ευθύνη, την πατρίδα, τη φιλία και την απώλεια.
Δεν έγραψε απλώς παιδικά βιβλία. Έγραψε ιστορίες μέσα από τις οποίες η ελληνική ιστορία έγινε προσωπικό βίωμα. Στα έργα της η Μακεδονία, το Βυζάντιο, η οικογένεια, η μνήμη και η εθνική αγωνία δεν παρουσιάζονται ως αφηρημένες έννοιες, αλλά ως ζωντανές εμπειρίες. Γι’ αυτό και το έργο της ξεπέρασε την εποχή του.
Στις τελευταίες δεκαετίες της ζωής της η υγεία της είχε κλονιστεί σοβαρά. Η σκλήρυνση κατά πλάκας την ταλαιπωρούσε, περιορίζοντας σταδιακά τις δυνάμεις της. Η σωματική φθορά προστέθηκε στο ψυχικό βάρος που κουβαλούσε ήδη. Όταν οι Γερμανοί μπήκαν στην Αθήνα, το σοκ της Κατοχής ήρθε να προστεθεί σε μια ζωή που είχε ήδη φτάσει στα όριά της.
Στις 27 Απριλίου 1941, την ημέρα που η Αθήνα παραδόθηκε στη γερμανική κατοχή, η Πηνελόπη Δέλτα πήρε δηλητήριο. Δεν πέθανε αμέσως. Έμεινε ζωντανή για πέντε ακόμη ημέρες. Στις 2 Μαΐου 1941, σε ηλικία 67 ετών, πέθανε.
Δίπλα της βρέθηκε το τελευταίο της σημείωμα προς τα παιδιά της. Ήταν λιτό, σχεδόν αυστηρό, όπως και η τελευταία της επιθυμία:
«Παιδιά μου, ούτε παπά, ούτε κηδεία. Παραχώστε με σε μια γωνιά του κήπου, αλλά μόνο αφού βεβαιωθείτε ότι δεν ζω πια. Φροντίστε τον πατέρα σας. Τον φιλώ σφιχτά. Π.Σ. Δέλτα».
Θάφτηκε στον κήπο του σπιτιού της, στην Κηφισιά. Στον τάφο της χαράχτηκε μία μόνο λέξη: «Σιωπή».
Ήταν ένα τέλος βαρύ, αλλά και συμβολικό. Μια γυναίκα που έγραψε για την ιστορία, την παιδική ηλικία και την εθνική μνήμη, έφυγε μέσα στις πρώτες ημέρες της πιο σκοτεινής περιόδου της σύγχρονης Αθήνας. Η αυτοκτονία της έγινε συχνά αντικείμενο απλοποιήσεων: άλλοτε αποδόθηκε σχεδόν αποκλειστικά στην είσοδο των Γερμανών, άλλοτε στον ανεκπλήρωτο έρωτα για τον Ίωνα Δραγούμη.
Η αλήθεια, όμως, ήταν πιο σύνθετη. Η Πηνελόπη Δέλτα έφτασε στο τέλος της έχοντας πίσω της μια ζωή δημιουργίας, αλλά και βαθιάς προσωπικής δοκιμασίας. Το ιστορικό τραύμα της Κατοχής, η σωματική ασθένεια, η ψυχική εξάντληση και οι πληγές του παρελθόντος συναντήθηκαν σε μια στιγμή χωρίς επιστροφή.
Σήμερα, η Πηνελόπη Δέλτα παραμένει μία από τις πιο αναγνωρίσιμες μορφές της ελληνικής λογοτεχνίας.
