Η Ευρώπη χρειάζεται μια περισσότερο κυκλική οικονομία. Πρέπει να περιορίσουμε την κατανάλωση πόρων, να αποτρέψουμε τη δημιουργία αποβλήτων και να αναπτύξουμε τις δυνατότητές μας για επαναχρησιμοποίηση, επισκευή και ανακύκλωση. Η ενίσχυση της κυκλικότητας μπορεί να βελτιώσει την πρόσβαση σε κρίσιμα υλικά, να μειώσει τις στρατηγικές εξαρτήσεις και να ενδυναμώσει την ανθεκτικότητα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας, συμβάλλοντας παράλληλα στην επίτευξη των περιβαλλοντικών στόχων της.
Η κυκλική οικονομία, όμως, δεν γίνεται πραγματικότητα από μόνη της. Στηρίζεται στους ανθρώπους που σχεδιάζουν και κατασκευάζουν προϊόντα, συντηρούν και επισκευάζουν εξοπλισμό, συλλέγουν και διαχωρίζουν απόβλητα, ανακτούν υλικά και παρέχουν βασικές δημόσιες υπηρεσίες.
Κι όμως, οι εργαζόμενοι έχουν μείνει σε μεγάλο βαθμό εκτός της σημερινής συζήτησης για την Πράξη για την Κυκλική Οικονομία. Η συζήτηση επικεντρώνεται κυρίως στην ανταγωνιστικότητα, στην πρόσβαση σε υλικά και στις αγορές δευτερογενών πρώτων υλών.
Οι στόχοι αυτοί δεν μπορούν να επιτευχθούν αν δεν αντιμετωπιστούν τα ζητήματα της απασχόλησης, των συνθηκών εργασίας, της υγείας και της ασφάλειας στην εργασία, των δημόσιων υπηρεσιών και του κοινωνικού διαλόγου. Μια κυκλική οικονομία δεν μπορεί να στηριχθεί σε επικίνδυνες συνθήκες εργασίας, επισφαλή απασχόληση, υποχρηματοδοτούμενες δημόσιες υπηρεσίες ή στην εξαγωγή αποβλήτων και επαγγελματικών κινδύνων σε άλλες χώρες.
Ως εκπρόσωποι εργαζομένων στους βιομηχανικούς κλάδους, στις δημόσιες υπηρεσίες, στις υπηρεσίες κοινής ωφέλειας, στη διαχείριση αποβλήτων και στις αλυσίδες αξίας της κυκλικής οικονομίας σε ολόκληρη την Ευρώπη, πιστεύουμε ότι οι εργαζόμενοι και τα συνδικάτα τους πρέπει να βρεθούν στο επίκεντρο της Πράξης για την Κυκλική Οικονομία.
Η κυκλική οικονομία πρέπει να δημιουργεί ποιοτικές και ασφαλείς θέσεις εργασίας
Οι εργαζόμενοι κάνουν πράξη την κυκλική οικονομία σε ολόκληρη την αλυσίδα αξίας: από τον σχεδιασμό των προϊόντων και τη βιομηχανική παραγωγή έως τη συντήρηση, την επισκευή, τη συλλογή και τη διαλογή αποβλήτων και την ανακύκλωση. Οι γνώσεις και η εμπειρία τους είναι απαραίτητες για την ανάπτυξη διαδικασιών που είναι ταυτόχρονα αποτελεσματικές και ασφαλείς. Η Πράξη για την Κυκλική Οικονομία οφείλει να αναγνωρίσει ρητά αυτή τη συμβολή και να θέσει την ποιοτική απασχόληση στους βασικούς της στόχους.
Η Πράξη προσφέρει την ευκαιρία να δημιουργηθούν νέες πράσινες θέσεις εργασίας που απαιτούν εξειδίκευση. Η μετάβαση, όμως, δεν πρέπει να γεννήσει νέες αγορές στηριγμένες σε χαμηλές αμοιβές, επισφαλείς συμβάσεις, ψευδή αυτοαπασχόληση ή κακές συνθήκες εργασίας. Οι νέες δραστηριότητες της κυκλικής οικονομίας πρέπει να προσφέρουν σταθερή απασχόληση, δίκαιους μισθούς, κοινωνική προστασία, πρόσβαση στην κατάρτιση, σεβασμό των συνδικαλιστικών δικαιωμάτων και ουσιαστικό κοινωνικό διάλογο.
Η επιτυχία της Πράξης, επομένως, δεν πρέπει να αξιολογείται μόνο με βάση τους στόχους για τα υλικά και την ανακύκλωση, αλλά και με δείκτες που αφορούν την απασχόληση, τους μισθούς, τις συνθήκες εργασίας, τις συλλογικές διαπραγματεύσεις, την ισότητα και τις δεξιότητες.
Η ασφάλεια πρέπει επίσης να λαμβάνεται υπόψη ήδη από το στάδιο του σχεδιασμού. Οι εργαζόμενοι στη συλλογή και τη διαλογή αποβλήτων, στην ανακύκλωση, στην επισκευή και στην ανάκτηση υλικών μπορεί να εκτίθενται σε επικίνδυνες ουσίες, πυρκαγιές, βιολογικούς παράγοντες, επικίνδυνα μηχανήματα και βαριά σωματική εργασία. Οι μπαταρίες, τα ηλεκτρονικά απόβλητα και τα νέα υλικά ενδέχεται να δημιουργούν πρόσθετους κινδύνους, οι οποίοι δεν έχουν ακόμη μελετηθεί επαρκώς.
Γι’ αυτό, η υγεία και η ασφάλεια στην εργασία πρέπει να ενσωματωθούν σε ολόκληρο τον κύκλο ζωής των προϊόντων. Τα προϊόντα πρέπει να σχεδιάζονται ώστε όχι μόνο να έχουν μεγάλη διάρκεια ζωής, να επισκευάζονται και να ανακυκλώνονται, αλλά και να μπορούν να συντηρούνται, να αποσυναρμολογούνται και να υποβάλλονται σε επεξεργασία με ασφάλεια. Οι εργαζόμενοι και οι εκπρόσωποί τους πρέπει να έχουν πλήρη πρόσβαση στις πληροφορίες για τις επικίνδυνες ουσίες και τα υλικά.
Η απλούστευση των διαδικασιών δεν πρέπει να γίνει πρόσχημα για απορρύθμιση. Τα πρότυπα προστασίας της εργασίας, της υγείας και ασφάλειας στην εργασία, του περιβάλλοντος και της δημόσιας υγείας δεν πρέπει να αποδυναμωθούν στο όνομα της μείωσης του διοικητικού φόρτου. Ό,τι προστατεύει τους εργαζομένους προστατεύει και το περιβάλλον και την κοινωνία. Οι ισχυροί κανόνες πρέπει να συνοδεύονται από αποτελεσματικούς ελέγχους και ουσιαστική εφαρμογή.
Η διευρυμένη ευθύνη του παραγωγού πρέπει επίσης να διασφαλίζει ότι οι παραγωγοί αναλαμβάνουν το δίκαιο μερίδιο του περιβαλλοντικού και κοινωνικού κόστους, καθώς και του κόστους για την υγεία και την ασφάλεια, που συνδέεται με τα προϊόντα τους. Πρέπει να τους δίνει κίνητρα να παράγουν ανθεκτικά, επισκευάσιμα και ανακυκλώσιμα προϊόντα, λαμβάνοντας παράλληλα δεόντως υπόψη τους κινδύνους που αυτά μπορεί να δημιουργούν για τους εργαζομένους.
Η δημόσια χρηματοδότηση πρέπει να συνοδεύεται από όρους
Κάθε μορφή δημόσιας χρηματοδότησης, δημόσιων συμβάσεων, εγγυήσεων, φορολογικών κινήτρων και άλλης στήριξης προς δραστηριότητες της κυκλικής οικονομίας πρέπει να συνοδεύεται από δεσμευτικούς περιβαλλοντικούς, κοινωνικούς και φορολογικούς όρους.
Οι επιχειρήσεις που λαμβάνουν δημόσια στήριξη πρέπει να σέβονται τα εργασιακά και συνδικαλιστικά δικαιώματα, τις ισχύουσες συλλογικές συμβάσεις, τους κανόνες ασφάλειας στην εργασία και τις φορολογικές τους υποχρεώσεις σε ολόκληρη την αλυσίδα αξίας. Πρέπει να προσφέρουν ποιοτικές θέσεις εργασίας, να επενδύουν στην ανάπτυξη των δεξιοτήτων του προσωπικού τους και να συμμετέχουν σε ουσιαστικό κοινωνικό διάλογο. Όταν οι όροι αυτοί δεν τηρούνται, η στήριξη πρέπει να αναστέλλεται ή να ανακτάται.
Οι δημόσιες αρχές χρειάζονται επίσης επαρκείς πόρους για την εφαρμογή της Πράξης. Οι εθνικές, περιφερειακές και τοπικές διοικήσεις χρειάζονται αρκετό προσωπικό, τεχνογνωσία και χρηματοδότηση ώστε να οργανώνουν ποιοτικές δημόσιες υπηρεσίες, να ελέγχουν τους χώρους εργασίας, να επιβάλλουν την τήρηση των κανόνων και να αναπτύσσουν υποδομές επισκευής, επαναχρησιμοποίησης και ανακύκλωσης. Κάθε νέα αρμοδιότητα πρέπει να συνοδεύεται από τους αναγκαίους πόρους. Η λιτότητα, η υποστελέχωση και οι περικοπές στις δημόσιες υπηρεσίες θα υπονόμευαν την εφαρμογή της Πράξης για την Κυκλική Οικονομία.
Η ενίσχυση της κυκλικότητας θα μετασχηματίσει τις βιομηχανικές διαδικασίες, τις υπηρεσίες, τα επαγγέλματα και τις απαιτούμενες δεξιότητες. Οι αλλαγές αυτές πρέπει να προβλεφθούν και να αντιμετωπιστούν μέσα από τον κοινωνικό διάλογο και τις συλλογικές διαπραγματεύσεις. Οι εργαζόμενοι και τα συνδικάτα τους πρέπει να συμμετέχουν πριν ληφθούν οι αποφάσεις. Οι επιχειρήσεις και οι δημόσιες αρχές οφείλουν να εκτιμούν τις επιπτώσεις στην απασχόληση και στις δεξιότητες, να καταρτίζουν σχέδια μετάβασης έπειτα από διαπραγμάτευση και να σχεδιάζουν τις ανάγκες σε προσωπικό σε επίπεδο επιχείρησης, κλάδου και περιφέρειας.
Όλοι οι εργαζόμενοι πρέπει να έχουν ουσιαστικό δικαίωμα σε ποιοτική κατάρτιση, η οποία θα παρέχεται εντός του χρόνου εργασίας και χωρίς απώλεια εισοδήματος. Η κατάρτιση πρέπει να συνοδεύεται από προστασία της απασχόλησης, εισοδηματική ασφάλεια και στήριξη των εργαζομένων, των κλάδων και των περιοχών που επηρεάζονται από αναδιαρθρώσεις.
Οι πολιτικές για την κυκλική οικονομία πρέπει ακόμη να αντιμετωπίζουν τις υπερβολικά εκτεταμένες αλυσίδες υπεργολαβίας, την αδήλωτη εργασία και την ψευδή αυτοαπασχόληση. Οι κύριες επιχειρήσεις πρέπει να εξακολουθούν να φέρουν ευθύνη για τους μισθούς, τις ασφαλιστικές εισφορές και την ασφάλεια στην εργασία σε ολόκληρη την αλυσίδα των υπεργολάβων τους. Οι εργαζόμενοι σε υπεργολαβίες πρέπει να απολαμβάνουν ίση μεταχείριση και πλήρη πρόσβαση στα εργασιακά δικαιώματα, στην κοινωνική προστασία και στη συνδικαλιστική εκπροσώπηση.
Ούτε πρέπει η ΕΕ να εμφανίζει κυκλικότητα στα χαρτιά εξάγοντας απόβλητα, ρύπανση και επαγγελματικούς κινδύνους σε άλλα μέρη του κόσμου. Τα απόβλητα δεν πρέπει να εξάγονται σε χώρες όπου δεν μπορεί να διασφαλιστεί και να επιβληθεί αποτελεσματικά η τήρηση εργασιακών δικαιωμάτων και προτύπων για τις συνθήκες εργασίας, την ασφάλεια στην εργασία και την προστασία του περιβάλλοντος, ισοδύναμων με εκείνα που απαιτούνται στην ΕΕ. Οι εξαγωγικές επιχειρήσεις πρέπει να εξακολουθούν να φέρουν ευθύνη για την επεξεργασία των αποβλήτων σε ολόκληρη την αλυσίδα αξίας.
Παράλληλα, η Ευρώπη πρέπει να επενδύσει στις δικές της, υψηλών προδιαγραφών δυνατότητες επισκευής, επαναχρησιμοποίησης, ανακύκλωσης και ανάκτησης υλικών. Οι επενδύσεις αυτές πρέπει να ενισχύουν τη βιομηχανική απασχόληση, τις δημόσιες υπηρεσίες και την περιφερειακή ανάπτυξη.
Τα συνδικάτα και οι εκπρόσωποι των εργαζομένων πρέπει να συμμετέχουν στην εφαρμογή και την παρακολούθηση της Πράξης για την Κυκλική Οικονομία σε ευρωπαϊκό, εθνικό, κλαδικό, περιφερειακό, τοπικό και επιχειρησιακό επίπεδο. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρέπει να θεσπίσει έναν μόνιμο μηχανισμό ουσιαστικής συμμετοχής των κοινωνικών εταίρων στη διακυβέρνηση της Πράξης.
Οι επιλογές που θα γίνουν τώρα θα καθορίσουν αν η κυκλική οικονομία της Ευρώπης θα αποτελέσει πηγή ποιοτικής απασχόλησης και βιομηχανικής ανθεκτικότητας ή αν θα μετατραπεί σε άλλη μία αγορά που χαρακτηρίζεται από επισφαλή εργασία, επικίνδυνες συνθήκες και κατακερματισμένες αλυσίδες αξίας.
Τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα πρέπει να διασφαλίσουν ότι η Πράξη για την Κυκλική Οικονομία αναγνωρίζει τον ουσιαστικό ρόλο και τη γνώση των εργαζομένων, θέτει τις ποιοτικές θέσεις εργασίας και τις συλλογικές διαπραγματεύσεις στους βασικούς της στόχους, εγγυάται τα υψηλότερα πρότυπα ασφάλειας στην εργασία και συνδέει τη δημόσια στήριξη με δεσμευτικούς κοινωνικούς, περιβαλλοντικούς και φορολογικούς όρους.
Η Πράξη πρέπει να προβλέπει επαρκείς επενδύσεις στις δημόσιες υπηρεσίες και στη διοικητική ικανότητα. Πρέπει να διασφαλίζει μια δίκαιη μετάβαση μέσα από την έγκαιρη πρόβλεψη των αλλαγών, τον σχεδιασμό των αναγκών σε προσωπικό και ένα ουσιαστικό δικαίωμα στην κατάρτιση. Πρέπει επίσης να αποτρέπει την εξαγωγή αποβλήτων σε χώρες χωρίς ισοδύναμη προστασία της εργασίας και του περιβάλλοντος.
Η Ευρώπη δεν μπορεί να εξασφαλίσει δευτερογενείς πρώτες ύλες αν δεν στηρίξει τους εργαζομένους, τις δημόσιες υπηρεσίες και τη βιομηχανική δυναμικότητα που καθιστούν δυνατή την ανάκτησή τους. Μια πραγματικά κυκλική οικονομία πρέπει να είναι περιβαλλοντικά βιώσιμη, οικονομικά ανθεκτική και κοινωνικά δίκαιη.
Δεν υπάρχει κυκλική οικονομία χωρίς εργαζομένους.
Το άρθρο δημοσιεύεται με τη χορηγία της industriAll.
Οι συγγραφείς
Judith Kirton-Darling — Γενική γραμματέας της industriAll European Trade Union. Διετέλεσε ευρωβουλεύτρια του Ηνωμένου Βασιλείου από το 2014 έως το 2020 και συνομοσπονδιακή γραμματέας της Ευρωπαϊκής Συνομοσπονδίας Συνδικάτων.
Jan Willem Goudriaan — Γενικός γραμματέας της Ευρωπαϊκής Ομοσπονδίας Συνδικάτων Δημόσιων Υπηρεσιών (EPSU) από το 2014.
Πηγή: www.socialeurope.eu
