«Η αγάπη μας για τη γλώσσα πρέπει να είναι ανάλογη με την αγάπη μας για τους ανθρώπους, να επιδεικνύεται καθημερινά εμπράκτως». Με αυτά τα λόγια, ο ακαδημαϊκός, ομότιμος καθηγητής Γλωσσολογίας του ΕΚΠΑ Χριστόφορος Χαραλαμπάκης, υπεύθυνος για τη δεύτερη έκδοση του Χρηστικού Λεξικού της Νεοελληνικής Γλώσσας της Ακαδημίας Αθηνών, ολοκλήρωσε την ομιλία του στην παρουσίαση της αναθεωρημένης και εμπλουτισμένης έκδοσής του, χθες το βράδυ, Τρίτη 3 Νοεμβρίου, στην Αίθουσα Τελετών της Ακαδημίας Αθηνών.
Νικηφόρος Διαμαντούρος: Η γλώσσα είναι μία ζωντανή δημιουργία που διαμορφώνεται μαζί με τους ανθρώπους
Εκπρόσωποι της ηγεσίας των Ενόπλων Δυνάμεων, της εκκλησιαστικής Αρχής, του πολιτικού, επιστημονικού και δημοσιογραφικού κόσμου, και πλήθος ακαδημαϊκών παρέστησαν στην τελετή παρουσίασης, η οποία ξεκίνησε με προσφώνηση από τον πρόεδρο της Ακαδημίας Αθηνών, Νικηφόρο Διαμαντούρο. «Κάθε λέξη κουβαλάει κάτι από τον τρόπο με τον οποίο ένας λαός είδε, αισθάνθηκε κι ερμήνευσε τον κόσμο», ανέφερε, μεταξύ άλλων, ο κ. Διαμαντούρος. Σύμφωνα με τον ίδιο, η γλώσσα είναι μία ζωντανή δημιουργία που διαμορφώνεται μαζί με τους ανθρώπους. «Το Λεξικό που παρουσιάζουμε σήμερα βρίσκεται ακριβώς στο σημείο όπου η μνήμη συναντά τη δημιουργία», σημείωσε ο κ. Διαμαντούρος και κατέληξε: «Το ζητούμενο είναι να παρακολουθούμε άλλους κόσμους και να συνομιλούμε με άλλες γλώσσες χωρίς να χάνουμε τη δική μας φωνή».
«Η συμπλήρωση 100 χρόνων από την ίδρυση της Ακαδημίας Αθηνών μάς υπενθυμίζει ότι η διάρκεια ενός επιστημονικού θεσμού αποκτά επιστημονικό περιεχόμενο μέσα από τη συνέχεια και την ποιότητα του έργου του. Το Χρηστικό Λεξικό της αποτελεί μία τέτοια προσφορά. Ένα έργο που δεν απευθύνεται μόνο στην επιστημονική κοινότητα αλλά σε κάθε άνθρωπο που ενδιαφέρεται να γνωρίσει καλύτερα τη γλώσσα», τόνισε ο γγ της Ακαδημίας Αθηνών, Αντώνιος Ρεγκάκος, για να συμπληρώσει: «Συγχαίρω και πάλι όσους συνέβαλαν στην ολοκλήρωση της έκδοσης».
Στη συνέχεια πήρε τον λόγο ο τ. πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών, Μιχάλης Τιβέριος, για να αναφερθεί σε ένα ιστορικό περιστατικό. Την επιστολή παραίτησης (1927) του Δημητρίου Αιγινίτη, συντάκτη της απόφασης της 18ης Mαρτίου 1926 με την οποία ιδρύθηκε η Aκαδημία Aθηνών, από τους κόλπους της δεδομένου του ότι ο πρωτεργάτης του ιστορικού Λεξικού, πατέρας της ελληνικής Γλωσσολογίας και τότε πρόεδρός της, Γεώργιος Χατζιδάκις, έσπευσε να στεγάσει το προσωπικό σύνταξης του Λεξικού σε δύο από τους πέντε διαθέσιμους χώρους του Μεγάρου της Ακαδημίας. Η παραίτηση έπεσε ως «βόμβα» στα θεμέλια της νεοϊδρυθείσης Ακαδημίας με μέλλον αβέβαιο μετά την πτώση της Δικτατορίας του Πάγκαλου. Αποτέλεσμα, μέσα σε λίγες εβδομάδες να δημοσιευθεί Προεδρικό Διάταγμα με το οποίο το ιστορικό Λεξικό εντάχθηκε οριστικά στη δικαιοδοσία της Ακαδημίας Αθηνών, αναγνωρίζοντας την ύπαρξή της, κάτι που ισοδυναμούσε και με την έμμεση νομιμοποίησή της.
Από την σκοπιά του, ο τ. Γενικός Γραμματέας της Ακαδημίας Αθηνών, Χρήστος Ζερεφός, μίλησε για τον αγώνα δρόμου που πρέπει να γίνει για να επικαιροποιηθεί το περιεχόμενο ενός Λεξικού όπως του παρουσιαζόμενου. Ο ίδιος ανέφερε χαρακτηριστικά παραδείγματα από τις επιστήμες του περιβάλλοντος που διακονεί, ενώ όπως σημείωσε, στο Λημματολόγιο της νέας έκδοσης έχουν προστεθεί περίπου 500 νεολογισμοί μεταξύ των οποίων και όροι από ειδικά θεματικά πεδία που έχουν ενταχθεί πλέον στην κοινή γλώσσα ως διαχεόμενη ορολογία κατά Χαραλαμπάκη.
Χριστόφορος Χαραλαμπάκης: Φόρος τιμής σε όσους τον στήριξαν
Και ήταν ο συντάκτης του Λεξικού που ολοκλήρωσε τη τελετή με ομιλία του ευχαριστώντας πρώτα απ’ όλους τους 35 συνεργάτες με τους οποίους έκανε πραγματικότητα το πόνημα ύστερα από 12ετή εργασία χωρίς να παραλείψει να αποτίσει φόρο τιμής σε όσους τον στήριξαν στην μακρά πορεία του όπως οι Κωνσταντίνος Δεσποτόπουλος, Νικόλαος Κονομής, Βασίλειος Χ. Πετράκος.
Ο κ. Χαραλαμπάκης συνέταξε, όπως προαναφέρθηκε περισσότερα από 500 νέα λήμματα τα οποία αντικατοπτρίζουν τις σύγχρονες επιστημονικές ανακαλύψεις και κοινωνικές αλλαγές. Μερικά παραδείγματα: αντιεμβολιαστής, βάιμπερ, γαμοβάφτιση, εξέλ, κορονοϊός, κρυπτονόμισμα, λεσβοφοβία, μπρέκφαστ, πάουερ πόιντ, ρευματοκλοπή, Ρωσοπόντιος, σκεπάς, τεμπελόπιτα, υγράλατος, υπερτουρισμός, χιονοκαταιγίδα. Ο συνολικός αριθμός των λημμάτων και των συμπλόκων, του τύπου: (μεταφραστική ιατρική) ανέρχονται σε περίπου 75.500. Στο λήμμα κάνω εντάσσονται άλλα 220 εσωτερικά λήμματα, όπως κάνω μάθημα, κάνω πάρτι, κάνω πέτρα την καρδιά μου.
Σύμφωνα με τη σχετική ανακοίνωση της Ακαδημίας Αθηνών, το Λεξικό παρουσιάζει 17 καινοτομίες, οι σημαντικότερες από τις οποίες είναι: κατάρτιση του λημματολογίου από εκτενείς έντυπες και ηλεκτρονικές βάσεις δεδομένων, με καθοριστικό συνήθως κριτήριο τη στατιστική συχνότητα, καθιέρωση διπλής ορθογραφίας για ορισμένες λέξεις, συστηματική αναγραφή, για πρώτη φορά σε νεοελληνικό λεξικό, της επιστημονικής ονομασίας ζώων και φυτών, αναλυτική παρουσίαση των συνδυαστικών δυνατοτήτων των λέξεων, ακριβής υφολογικός προσδιορισμός λέξεων και εκφράσεων και παράθεση της χρονολογίας πρώτης εμφάνισης πολλών ιδίως αγγλικών και γαλλικών λέξεων και στερεότυπων εκφράσεων ως συμβολή στην κατανόηση της Ιστορίας του πολιτισμού και των επιστημών.
Εμπλουτίστηκαν σε μεγάλο βαθμό οι συνδυαστικές δυνατότητες των λέξεων. Στα 25 επίθετα που συνδέονται με το λήμμα απάντηση παρατίθενται άλλα 8: αυτονόητη, διευκρινιστική, έμμεση, ενδεικτική, καθαρή, καθυστερημένη, λεπτομερής, προφανής. Προστέθηκαν ακόμα εκατοντάδες νέες ή αναλυτικότερες ετυμολογίες και οι αρχικές σημασίες πολλών λέξεων οι οποίες επικράτησαν ως μεταφραστικά ισοδύναμα.
Η σημασία του έργου τονίζεται, με τεκμηριωμένη επιχειρηματολογία, στους τρεις εμβληματικούς προλόγους τους οποίους υπογράφουν ο Μιχάλης Α. Τιβέριος, Πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών για το έτος 2025, ο τότε Γενικός Γραμματέας Χρήστος Σ. Ζερεφός και ο τότε Γραμματέας επί των Δημοσιευμάτων και νυν Γενικός Γραμματέας της Ακαδημίας Αντώνιος Ρεγκάκος. Για ιστορικούς λόγους παραμένει ο βαθυστόχαστος πρόλογος της πρώτης έκδοσης (2014) που συνέταξε ο Γενικός Γραμματέας Βασίλειος Χ. Πετράκος.
Λίγα λόγια για τη όψη της δεύτερης έκδοσης του Χρηστικού Λεξικού της Νεοελληνικής Γλώσσας
Το Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας αποτελείται από δύο καλαίσθητους τόμους μεγάλων διαστάσεων, 29 x 20,5 εκ. με νέα στοιχειοθεσία. Ο πρώτος τόμος (Α-Λ) αποτελείται από 1.129 σελίδες και ο δεύτερος (Μ-Ω) από 1.028, σύνολο 2.157 σελίδες, συνολικού βάρους τεσσάρων κιλών και τετρακοσίων γραμμαρίων. Η εκτύπωση έγινε σε χαρτί Specialprint 60 gr. Για ευχερέστερη ανάγνωση τα λήμματα και οι σταθερές λεξικές συνάψεις (σύμπλοκα) απεικονίζονται με έντονο μπλε χρώμα και αναπτύσσονται σε τρεις στήλες. Οι δύο τόμοι προσφέρονται σε τιμή κάτω του κόστους, 70 ευρώ, στο Βιβλιοπωλείο της Ακαδημίας, ακριβώς απέναντι από το ιστορικό της κτίριο, Πανεπιστημίου 25-29, εντός της στοάς.
Ο σχεδιασμός, η σελιδοποίηση, η εκτύπωση και βιβλιοδεσία έγινε από τις Εκδόσεις Gutenberg. Τη γενική εποπτεία είχε ο Γιάννης Μαμάης και τη φιλολογική επιμέλεια το «Κέντρον Ερεύνης των Νεοελληνικών Διαλέκτων και Ιδιωμάτων» με υπεύθυνη τη διευθύνουσα Ιώ Μανωλέσσου.
«Παρατηρητήριο της γλώσσας»
Η Ακαδημία Αθηνών καθιερώνει στην πράξη «Παρατηρητήριο της γλώσσας» που θα παρακολουθεί την εξελικτική πορεία του γλωσσικού οργάνου, με έμφαση στο λεξιλογικό και σημασιολογικό επίπεδο. Με τον τρόπο αυτό το ευρύτερο κοινό θα ενημερώνεται υπεύθυνα για θέματα γλωσσικής χρήσης και θα διευκολύνεται το έργο όσων διδάσκουν τη Νεοελληνική ως μητρική, δεύτερη ή ξένη γλώσσα.
Παράλληλα, ήδη από τις 9 Φεβρουαρίου 2023, η Ακαδημία Αθηνών, σε συνεργασία με το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, νέος Πρόεδρος του οποίου ανέλαβε τον Ιούνιο του 2026 ο Ακαδημαϊκός Αντώνιος Ρεγκάκος, προσφέρει δωρεάν την ηλεκτρονική έκδοση του Λεξικού στην ιστοσελίδα:
https://christikolexiko.academyofathens.gr/index.php
Κατερίνα Λυμπεροπούλου
*Στη φωτογραφία τα εξώφυλλα των δυο τόμων της δεύτερης έκδοσης του Χρηστικού Λεξικού της Νεοελληνικής Γλώσσας της Ακαδημίας Αθηνών.
Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ
