Ο Θάνατος του Σωκράτη, του Ζακ-Λουί Νταβίντ (1787). Ο Σωκράτης δέχτηκε επισκέψεις από φίλους την τελευταία του νύχτα στη φυλακή. Η συζήτησή του μαζί τους οδήγησε στη συγγραφή του έργου του Πλάτωνα Κρίτων και Φαίδων.
Γράφει η Νέφη Ιωαννίδου
Ο Θωμάς, ένας από τους δώδεκα μαθητές του Χριστού με τη φράση «αν δεν δω, δεν πιστεύω», εν πρώτοις, «αμφισβήτησε» την Ανάσταση και έμεινε στην Ιστορία ως ο «Άπιστος Θωμάς». Απαίτησε να ψηλαφίσει τα σημάδια από τα καρφιά (ήλους) στο σώμα του Αναστάντος Χριστού. Μετά την Ανάσταση, ο Θωμάς, ήταν ο μόνος που αμφέβαλλε για την είδηση της Ανάστασης και Ανάληψης του Ιησού. Όταν οι άλλοι μαθητές του Ιησού είπαν ότι είδαν τον Αναστημένο Χριστό, εκείνος απάντησε: «ἐὰν μὴ ἴδω ἐν ταῖς χερσὶν αὐτοῦ τὸν τύπον τῶν ἥλων… καὶ βάλω τὸν δάκτυλόν μου εἰς τὸν τύπον τῶν ἥλων… οὐ μὴ πιστεύσω». Η φράση «Άπιστος Θωμάς» χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα για να περιγράψει τον δύσπιστο που απαιτεί αποδείξεις για να πειστεί. Μείζον θεολογικό ζήτημα: Ολιγοπίστησε ο μετέπειτα Απόστολος ή μήπως η στάση του δεικνύει γνήσια πνευματική αναζήτηση;
Η αναζήτηση της αλήθειας είναι χρέος του προβληματισμένου ανθρώπου. Ο Θωμάς, είναι ο απόστολος του Χριστού που συνδυάζει αρμονικά πίστη και γνώση -αρνείται την άκριτη γνώση. Το «πίστευε και μη ερεύνα», δεν έχει στήριγμα επαλήθευσης στην Αγία Γραφή. Ο ίδιος ο Χριστός υποδεικνύει: «ερευνάτε τας γραφάς». Η Κυριακή του Θωμά, η πρώτη μετά το Πάσχα ως Αντίπασχα, με το Ευαγγέλιο της «Απιστίας», αναδεικνύει την πάλη του κάθε ανθρώπου που θέλει να πιστέψει και αδυνατεί, που κινείται μεταξύ λογικής και πίστης. Αυτού, δηλαδή, που δεν αδιαφορεί, μένοντας στην καθημερινότητα και ενδιαφερόμενος μόνο για το τι βλέπει και τι καταλαβαίνει:
– Εἶτα, (ο Ιησούς) λέγει τῷ Θωμᾷ·
φέρε τὸν δάκτυλόν σου ὧδε καὶ ἴδε τὰς χεῖράς μου,
καὶ φέρε τὴν χεῖρά σου καὶ βάλε εἰς τὴν πλευράν μου,
καὶ μὴ γίνου ἄπιστος, ἀλλὰ πιστός.
– Καὶ ἀπεκρίθη Θωμᾶς καὶ εἶπεν αὐτῷ·
ὁ Κύριός μου καὶ ὁ Θεός μου.
(Ευαγγέλιο, Ιωάννης Κ΄΄ 25)
Η αναζήτηση της αλήθειας καλύπτει ευρύ φάσμα -από τη Σωκρατική μέθοδο και την πνευματική αναζήτηση έως την επιστημονική ανακάλυψη. Η σωκρατική μέθοδος (μαιευτική) θεωρείται η θεμελιώδης φιλοσοφική προσέγγιση για την εύρεση της αλήθειας μέσω του διαλόγου και της συνεχούς αμφισβήτησης. Ο Σωκράτης πίστευε ότι η αλήθεια δεν είναι σχετική (όπως δίδασκαν οι σοφιστές), αλλά καθολική και οντολογική, αποκαλυπτόμενη μέσω του Λόγου. Η αναζήτηση της αλήθειας για τον Σωκράτη ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με την ηθική και την πολιτική, διά της αναζήτησης του ορισμού των εννοιών -π.χ «τι είναι δικαιοσύνη»; Χρησιμοποιούσε τον διάλογο για να φτάσει στην αλήθεια, προσεγγίζοντας θέματα χωρίς προκαταλήψεις, «σαν να μην ξέρει τίποτα», επιτρέποντας στον συνομιλητή να «γεννήσει» τη γνώση (μαιευτική). Ο Σωκράτης τόνισε την ανάγκη προσέγγισης ζητημάτων χωρίς προκαταλήψεις -αμφισβητώντας τις έτοιμες γνώσεις για την εύρεση της αλήθειας. Η «αναζήτηση» σχετίζεται με τη διαμόρφωση απόψεων και σκέψεων σε ένα συνεχώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον.
Σύγχρονοι συγγραφείς, όπως ο Καζαντζάκης, αναζητούν την αλήθεια μέσω της δικής τους «Οδύσσειας», συνδυάζοντας φιλοσοφικούς προβληματισμούς. Ο μεγάλος Έλληνας συγγραφέας αφιέρωσε το έργο του -με εμβληματικό παράδειγμα την «Οδύσσεια»- στην αγωνιώδη αναζήτηση της αλήθειας και του νοήματος της ζωής:
Βογκάει ο Θεός, σπαράζει την καρδιά και μου φωνάζει: Βόηθα!
Πηδάει ο Θεός από τα μνήματα, δεν τον χωράει το χώμα!
(Οδύσσεια)
Η αναζήτηση της αλήθειας ένα από τα κεντρικότερα ζητήματα της ανθρώπινης σκέψης, καλύπτει ευρύ φάσμα από τη θρησκεία και τη φιλοσοφία μέχρι τη λογοτεχνία.
Στην εποχή μας η αναζήτηση της αλήθειας υποχώρησε σοβαρά και ανησυχητικά για τις κοινωνίες, Ανατολής και Δύσης. Στην εποχή της πληροφορίας, η αναζήτηση της αλήθειας αφορά και τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνουμε απόψεις και φιλτράρουμε τις ειδήσεις. Η άκριτη αλήθεια συνιστά σοβαρή απειλή -σε θέματα ηθικής και δημοκρατικών διαδικασιών. Η στρέβλωση της αλήθειας και η σπίλωση υπολήψεων συνεπάγεται ηθική βλάβη σε άτομα και κοινωνίες. Σκοταδισμός και παραπληροφόρηση, αντίστοιχα, μαστίζουν τις κοινωνίες -θρησκείες και θρησκευτικά καθεστώτα στην Ανατολή, πολιτικοί και κυβερνήσεις διαφθοράς στη Δύση. Η Τέταρτη Εξουσία ενισχύει την ισοπέδωση κάθε ηθικής αξίας. Ως προεξάρχοντες ηγούνται δημοσιογράφοι της εξουσίας που ο θεσμικός της ρόλος είναι να ελέγχει τις δυο πρώτες, λειτουργούν ως προστάτες της δικανικής Τρίτης Εξουσίας και δη των δικαστών. Συνέπειες: η υπονόμευση της δημοκρατίας, των δημοκρατικών διαδικασιών, η χειραγώγηση ψηφοφόρων και η αμφισβήτηση θεσμών, ο αποπροσανατολισμός των πολιτών και ο κοινωνικός διχασμός.
Παραπληροφόρηση -το ισχυρότερο όπλο πολέμου.- εργαλειοποιεί τον νοθευμένο Λόγο. Στην εποχή της πληροφορίας, η λέξη παραπληροφόρηση λαμβάνει ποικίλες ερμηνείες, με δυσδιάκριτη την ειδοποιό διαφορά μεταξύ τους και μάλιστα στην αγγλική γλώσσα: (misinformation-εσφαλμένη πληροφορία χωρίς δόλο) ή disinformation (σκόπιμη διασπορά ψευδών ειδήσεων) ή fake news (ψευδείς ειδήσεις) ή misleading information (παραπλανητική πληροφόρηση). Το αμοραλιστικό έργο τους, η απώλεια εμπιστοσύνης των πολιτών -η διάβρωση της εμπιστοσύνης προς τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης και την αντικειμενική πληροφόρηση.
Επί τον τύπον των ήλων αδύνατον να θέσει κανείς τα δάχτυλα -καθώς οι αλήθειες έχουν επιμελώς και τεχνηέντως παραποιηθεί. Στόχος, η απώλεια του έσω εαυτού και της σωτήριας πίστης:
«Θεό έχεις μέσα σου, Θεό κουβαλάς και δεν το ξέρεις –
το μαθαίνεις μονάχα την ώρα που πεθαίνεις, μά ‘ναι πολύ αργά»
Ο «αιρετικός» Καζαντζάκης, ο «ιερόσυλος», ο «αντιφατικός» φιλόσοφος, κατά τη δική του πορεία για την αναζήτηση της αλήθειας, τον Θεό αναζητούσε:
«δοξάρι είμαι στα χέρια σου, Κύριε˙ τέντωσε με αλλιώς θα σαπίσω».
