- Diane Coyle
Οι συζητήσεις για το πώς η τεχνητή νοημοσύνη ενδέχεται να ανατρέψει την οικονομία έχουν ένα τυφλό σημείο: σε μεγάλο βαθμό παραβλέπουν τις πολύτιμες δραστηριότητες που επιτελούν οι άνθρωποι εκτός αμειβόμενης εργασίας. Οι στατιστικολόγοι αποκαλούν αυτές τις δραστηριότητες «οικιακή παραγωγή», συλλέγουν όμως ελάχιστα στοιχεία γι’ αυτές. Η Αμερικανική Έρευνα Χρήσης Χρόνου (ATUS) διεξάγεται κάθε χρόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά σε περιορισμένη κλίμακα, ενώ οι περισσότερες χώρες του ΟΟΣΑ συγκεντρώνουν τέτοιες πληροφορίες αραιότερα. Ως αποτέλεσμα, η οικονομική έρευνα για το πώς οι περισσότεροι από εμάς διαθέτουμε το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου μας είναι εξαιρετικά περιορισμένη, ενώ η σχετική συζήτηση σε επίπεδο δημόσιας πολιτικής σχεδόν ανύπαρκτη.
Ωστόσο, οι μη αμειβόμενες δραστηριότητες θα έπρεπε να ενδιαφέρουν τόσο τους επενδυτές όσο και όσους χαράσσουν πολιτική. Όταν οι κοινωνικές ή τεχνολογικές αλλαγές μεταφέρουν δραστηριότητες από τη μία πλευρά του ορίου της παραγωγής στην άλλη —από την αμειβόμενη στη μη αμειβόμενη εργασία ή αντιστρόφως— πρέπει να αλλάζει και ο τρόπος με τον οποίο ερμηνεύουμε τις ενδείξεις της οικονομίας. Τις δεκαετίες του 1970 και του 1980, οι επίσημοι ρυθμοί αύξησης του ΑΕΠ και της παραγωγικότητας ενισχύθηκαν σε χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο και οι ΗΠΑ, εν μέρει επειδή η μεταβολή των κοινωνικών αντιλήψεων οδηγούσε περισσότερες παντρεμένες γυναίκες να αφιερώνουν μεγαλύτερο μέρος του χρόνου τους στην αμειβόμενη εργασία.
Η ψηφιακή τεχνολογία έχει ήδη προκαλέσει σημαντικές μετατοπίσεις εκατέρωθεν αυτού του ορίου, κυρίως από την αμειβόμενη στη μη αμειβόμενη εργασία. Σήμερα, οι άνθρωποι χρησιμοποιούν ψηφιακά εργαλεία για να διεκπεραιώνουν πλήθος εργασιών, από τραπεζικές συναλλαγές μέχρι τον προγραμματισμό ταξιδιών, για τις οποίες κάποτε χρειαζόταν να απευθυνθούν σε επαγγελματία. Και βέβαια, περνούν πλέον μόνοι τους τα ψώνια τους από τα ταμεία αυτοεξυπηρέτησης των σουπερμάρκετ. Παράλληλα, πολλοί διαθέτουν δωρεάν στο διαδίκτυο όσα δημιουργούν: λογισμικό ανοικτού κώδικα, ψυχαγωγικά βίντεο, μαθήματα μουσικής ή οδηγούς για κατασκευές και επισκευές.
Όλα αυτά αποτελούν παραδείγματα υποκατάστασης της αμειβόμενης εργασίας από απλήρωτη εργασία. Και, στις περισσότερες περιπτώσεις, έχουν προσφέρει σημαντικά οφέλη στους καταναλωτές. Καθώς η τεχνητή νοημοσύνη υπόσχεται να μεταφέρει ακόμη περισσότερες δραστηριότητες από τη μία πλευρά αυτού του ορίου στην άλλη, το ερώτημα είναι πώς θα διασφαλιστεί ότι και αυτή η μετατόπιση θα αποβεί επωφελής για τα νοικοκυριά.
Για να απαντήσουμε, πρέπει πρώτα να αποκτήσουμε μια εικόνα για το πού βρίσκουν οι άνθρωποι την τεχνητή νοημοσύνη περισσότερο χρήσιμη εκτός αμειβόμενης εργασίας. Το πρόγραμμα ATLAS της Google, στο οποίο συμμετείχα ως σύμβουλος, προσφέρει ορισμένες πρώτες ενδείξεις. Αντιστοίχισε εκατομμύρια ανωνυμοποιημένες αλληλεπιδράσεις με το Gemini στις κατηγορίες δραστηριοτήτων που χρησιμοποιεί η ATUS και συνέκρινε τον όγκο των συνομιλιών των χρηστών στις ΗΠΑ για κάθε κατηγορία με τις ώρες που οι άνθρωποι αφιερώνουν πράγματι σε αυτήν.
Με βάση αυτή τη μέτρηση, θέματα όπως το «Φαγητό και ποτό» και οι «Μετακινήσεις» εμφανίζονταν στις αλληλεπιδράσεις με την τεχνητή νοημοσύνη σε σημαντικά μικρότερη αναλογία από εκείνη που αντιστοιχεί στον πραγματικό χρόνο που καταλαμβάνουν. Οι αλληλεπιδράσεις σχετικά με την «Κοινωνική συναναστροφή, χαλάρωση και αναψυχή» —την κατηγορία με τη μεγαλύτερη συνολική χρήση τεχνητής νοημοσύνης— βρίσκονταν αναλογικά αρκετά κοντά στον πραγματικό χρόνο που αφιερώνεται σε αυτές τις δραστηριότητες.
Αντίθετα, η «Εκπαίδευση» υπερεκπροσωπούνταν: το μερίδιό της στις αλληλεπιδράσεις με την τεχνητή νοημοσύνη ήταν περίπου 5,8 φορές μεγαλύτερο από το μερίδιό της στον χρόνο των ανθρώπων. Αυξημένη αναλογικά παρουσία είχαν επίσης οι «Επαγγελματικές υπηρεσίες και υπηρεσίες προσωπικής φροντίδας», καθώς και οι «Αγορές καταναλωτικών αγαθών». Τίποτε, όμως, δεν συγκρινόταν με την υπερεκπροσώπηση της κατηγορίας «Κρατικές υπηρεσίες και υποχρεώσεις του πολίτη», της οποίας το μερίδιο στις αλληλεπιδράσεις με την τεχνητή νοημοσύνη ήταν σχεδόν εικοσαπλάσιο από εκείνο που καταγράφεται στα επίσημα στοιχεία χρήσης χρόνου.
Στο νέο της βιβλίο, The Time Tax («Ο φόρος του χρόνου»), η Άνι Λόουρι επισημαίνει ότι στις ΗΠΑ οι άνθρωποι αφιερώνουν κατά μέσο όρο έξι εργάσιμες ημέρες τον χρόνο στην κρατική γραφειοκρατία, διεκπεραιώνοντας υποθέσεις όπως η ανανέωση αδειών, η υποβολή φορολογικών δηλώσεων και οι αιτήσεις για επιδόματα ή άλλες μορφές βοήθειας. Οι διαδικασίες του ιδιωτικού τομέα, από τις διαπραγματεύσεις με ασφαλιστικές εταιρείες έως την ακύρωση συνδρομών, επιβαρύνουν ακόμη περισσότερο αυτόν τον «φόρο χρόνου».
Υπάρχουν βάσιμοι λόγοι να πιστεύουμε ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να συμβάλει στη μείωση αυτού του βάρους. Οι σωστά σχεδιασμένες ψηφιακές δημόσιες υπηρεσίες προσφέρουν ήδη αποτελεσματικότητα και ευκολία: πρόσφατα είδα έναν φίλο να υποβάλλει ηλεκτρονικά αίτηση για διαβατήριο μέσα σε μόλις δύο λεπτά. Η ρύθμιση «ακύρωση με ένα κλικ» του δημάρχου της Νέας Υόρκης, Ζοχράν Μαμντάνι, δείχνει πώς και οι πολιτικές παρεμβάσεις μπορούν να ελαφρύνουν το βάρος των διαδικασιών του ιδιωτικού τομέα.
Οι κυβερνήσεις θα πρέπει να επιδιώξουν την αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης για να επιταχύνουν την πρόοδο και στα δύο μέτωπα. Δυστυχώς, παρότι πολλές ενδιαφέρονται έντονα να τη χρησιμοποιήσουν για να καταστήσουν αποτελεσματικότερη τη δημόσια διοίκηση, μέχρι στιγμής τείνουν να εστιάζουν στην εξοικονόμηση δαπανών για το κράτος και όχι χρόνου για τους πολίτες.
Ακόμη και χωρίς κυβερνητική παρέμβαση, η χρήση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να εξοικονομήσει στους ανθρώπους χρόνο και χρήμα. Ένα συνοικιακό δικηγορικό γραφείο στο Ηνωμένο Βασίλειο μπορεί να χρεώσει έναν πελάτη 12.000 λίρες —16.220 δολάρια— για τη διαδικασία δικαστικής επικύρωσης της διαθήκης και τη διαχείριση της κληρονομίας ενός αποβιώσαντος γονέα του. Τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα, όμως, μπορούν πλέον να διεκπεραιώνουν δωρεάν ολοένα μεγαλύτερο μέρος της απαιτούμενης γραφειοκρατικής εργασίας. Άλλες δουλειές οργάνωσης της καθημερινότητας που θα μπορούσαν να γίνουν με τη βοήθεια ενός chatbot ή ακόμη και να ανατεθούν σε έναν πράκτορα τεχνητής νοημοσύνης περιλαμβάνουν τον σχεδιασμό εσωτερικών χώρων ή κήπων, την έρευνα αγοράς και την αναμονή σε ουρές για αγορές όπως τα εισιτήρια συναυλιών. Ο κατάλογος είναι μακρύς.
Όπως οι ψηφιακές τεχνολογίες οδήγησαν στην κατάργηση ορισμένων μεσαζόντων και στην εμφάνιση νέων σε πολλές υπηρεσίες, έτσι και τα μοντέλα παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης θα ανατρέψουν ένα ευρύ φάσμα υπηρεσιών. Νεοφυείς επιχειρήσεις τεχνολογίας νομικών υπηρεσιών μπορεί να βρεθούν να ανταγωνίζονται δωρεάν chatbot ή πράκτορες τεχνητής νοημοσύνης, αντί για ακριβά παραδοσιακά δικηγορικά γραφεία. Ανάλογες δυναμικές θα εμφανιστούν σε τομείς όπως η εκπαίδευση, η υγεία, οι χρηματοοικονομικές υπηρεσίες και η ψυχαγωγία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι εξελίξεις θα είναι αποκλειστικά δυσάρεστες για τους επαγγελματίες που παρέχουν αυτές τις υπηρεσίες. Η δωρεάν πρόσβαση στην τεχνητή νοημοσύνη θα διευρύνει την αγορά τέτοιων υπηρεσιών, πέρα από το ότι θα υποκαταστήσει ορισμένες ακριβές εκδοχές τους. Θα αναπτυχθούν επίσης οι αγορές συμπληρωματικών προϊόντων: αν μπορώ να επανασχεδιάσω δωρεάν την τραπεζαρία μου, ίσως θελήσω ευκολότερα να αγοράσω ταπετσαρίες, κουρτίνες και καινούργια έπιπλα.
Στο μεταξύ, η αύξηση της παραγωγικότητας στην απλήρωτη εργασία —η οποία έχει οικονομική αξία, παρότι παραμένει σε μεγάλο βαθμό εκτός των επίσημων στατιστικών— θα μπορούσε να είναι τεράστια. Κάθε οικονομολόγος που επιχειρεί να προβλέψει πώς η τεχνητή νοημοσύνη θα αναδιαμορφώσει την οικονομία, όπως και κάθε υπεύθυνος χάραξης πολιτικής που επιδιώκει να επικαιροποιήσει την προστασία των καταναλωτών για τη νέα εποχή, οφείλει να συνυπολογίζει και όσα παράγονται χωρίς αμοιβή μέσα στα νοικοκυριά.
- Η Diane Coyle είναι καθηγήτρια Δημόσιας Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ. Το πιο πρόσφατο βιβλίο της είναι το Cogs and Monsters: What Economics Is, and What It Should Be («Γρανάζια και τέρατα: Τι είναι η οικονομική επιστήμη και τι θα έπρεπε να είναι», Princeton University Press, 2021).
