Γι’ αυτό και η έκθεση έργων του στη Roma Gallery (Ρώμα 5, Αθήνα), με τίτλο «Θεόδωρος Στάμος: Πνευματικό πεδίο», από τις 11 Ιουνίου έως τις 4 Ιουλίου 2026, σε επιμέλεια Άλιας Τσαγκάρη και Ηριδανού Τσιριγκούλη, έχει ξεχωριστή σημασία.
«Ο Θεόδωρος Στάμος ήταν ο νεότερος εκπρόσωπος της πρώτης γενιάς Αφηρημένων Εξπρεσιονιστών και λόγω της πολύ νεαρής του ηλικίας έχει θεωρηθεί παγκοσμίως ως ζωγράφος της δεύτερης γενιάς του κινήματος. Κάτι τέτοιο, όμως, δεν είναι αληθές γιατί συμμετείχε ενεργά στις διεργασίες του Αφηρημένου Εξπρεσιονισμού, με πιο χαρακτηριστική την κίνηση των ‘Οξύθυμων’ (Irascibles)», δηλωσε η Ά. Τσαγκάρη κατά τη συνέντευξη Τύπου που δόθηκε με αφορμή την πρώτη ατομική έκθεση έργων του καλλιτέχνη στην γκαλερί. Η αναφορά στη γνωστή επιστολή διαμαρτυρίας προς το Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης το 1950, την οποία ο Στάμος συνυπέγραψε μαζί με τους Rothko, Pollock, Newman, Gottlieb κ.ά., αντιδρώντας στον αποκλεισμό της πρωτοποριακής αφαίρεσης από την έκθεση American Painting Today-1950, προκάλεσε το δημοσιογραφικό ενδιαφέρον. Όπως και η εμφάνιση σε μορφή αφίσας της εμβληματικής φωτογραφίας των «Irascibles» που έβγαλε η Nina Leen για το περιοδικό Life το 1951, συμβάλλοντας καθοριστικά στη δημόσια ταύτιση της ομάδας με τη νέα αμερικανική τέχνη, στην οποία ο νεαρός Στάμος κατέλαβε εξέχουσα θέση ανάμεσα στις ηγετικές μορφές της. «Απότοκο αυτής της διαμαρτυρίας ήταν η θρυλική φωτογραφία του 1951, στην οποία οι πιο σημαντικοί αφηρημένοι εξπρεσιονιστές καταγράφονται σε μία ιδιαίτερη συνθήκη -να έχουν συνειδητά επιλέξει μία ενδυμασία που προσομοίαζε το ένδυμα των τραπεζιτών, με εξαίρεση τον Στάμο ο οποίος ήταν τόσο σίγουρος για την καλλιτεχνική του βαρύτητα που επέλεξε τα καθημερινά του ρούχα», πληροφόρησε η επιμελήτρια.
Γεννημένος στο Μανχάταν το 1922 από Έλληνες γονείς με καταγωγή από τη Λευκάδα και τη Σπάρτη, ο Στάμος αναδείχθηκε σε κυρίαρχο εκπρόσωπο του Αμερικανικού Αφηρημένου Εξπρεσιονισμού σε μία καθοριστική περίοδο για τη συγκρότηση της μεταπολεμικής αμερικανικής πρωτοπορίας. Το 1943, σε ηλικία μόλις είκοσι ενός ετών, πραγματοποίησε την πρώτη ατομική του έκθεση, οργανωμένη από τη θρυλική γκαλερίστα Betty Parsons, η οποία αναγνώρισε στο έργο του την «αίσθηση των φυσικών δυνάμεων» και «την ικανότητά του να μεταφράζει αυτή την αντίληψη σε ζωγραφική έκφραση». Την ίδια περίοδο, συνδέθηκε στενά με τους Adolph Gottlieb, Barnett Newman και Mark Rothko.
«Από όλους τους καλλιτέχνες του Αφηρημένου Εξπρεσιονισμού, ο Στάμος ήταν ο πιο διεπιστημονικός με την έννοια ότι είχε μια εγκυκλοπαιδική γνώση και κατανόηση διαφορετικών επιστημών αλλά ήταν και ο πιο πνευματικός. Και αυτό φαίνεται και στην επιλογή των ονομάτων των σειρών της τελευταίας ενότητας εργασίας του», σημείωσε η Ά. Τσαγκάρη, αναφερόμενη στα έργα από τα Ατέρμονα Πεδία -το σώμα εργασίας που απασχόλησε τον Στάμο από τις αρχές της δεκαετίας του 1970 έως το τέλος της ζωής του- και συγκεκριμένα από τις υποσειρές Λευκάδα, Ιερουσαλήμ και Τορίνο (όπου βρίσκεται η Ιερά Σινδόνη), κάποια από τα οποία συμμετέχουν στην έκθεση.
«Η σειρά Ατέρμονα Πεδία αποτελεί το πιο ολοκληρωμένο -ζωγραφικά και πνευματικά- σώμα εργασίας του, γιατί σε επίπεδο Ιστορίας της Τέχνης συνδυάζει δύο διαφορετικά είδη, τον αφηρημένο εξπρεσιονισμό της ζωγραφικής του χρωματικού πεδίου και τη χειρονομιακή ζωγραφική. Αυτό μπορούμε να το δούμε σε έργα όπως είναι η σειρά Λευκάδα από τα Ατέρμονα Πεδία, όπου τα έντονα χρωματικά πεδία διαμορφώνουν την εντύπωση μίας παλλόμενης κίνησης ενός διηνεκούς πέρα δώθε, ενώ παράλληλα υπάρχουν και τα χειρονομιακά στοιχεία που εντοπίζουμε στα περίφημα ιερογραφήματά του», επισήμανε η Ά. Τσαγκάρη για τις ιδιαίτερες μορφές -εν είδει γραφής- που περιλαμβάνονται στα έργα του, μια μορφοπλαστική γλώσσα που έως σήμερα δεν έχει αποκωδικοποιηθεί. «Είναι μία ιδιαίτερη, μυστικιστική γλώσσα που αναπτύσσει ο Θεόδωρος Στάμος -εξ ου και ο τίτλος της έκθεσης ‘Πνευματικό πεδίο’- και η οποία διατρέχει το σύνολο του έργου του», υπογράμμμισε η επιμελήτρια, που μαζί με τον Η. Τσιριγκούλη εργάστηκαν περίπου έναν χρόνο για τη συγκεκριμένη έκθεση, αποτέλεσμα και πρωτογενούς έρευνας σε αρχεία και καταλόγους εκθέσεων της εποχής ξεκινώντας από το 1947.
Και τι νέο ανέδειξε αυτή η έρευνα; «Ουσιαστικά τη σύνδεση του σουρεαλισμού με τον αφηρημένο εξπρεσιονισμό. Είναι ελάχιστα γνωστό ότι ο τελευταίος δομήθηκε στην παρακαταθήκη του σουρεαλισμού. Και ο Στάμος, λόγω της ελληνικής καταγωγής του, της γνώσης της γλώσσας, αλλά και πάρα πολλών μύθων και παραδόσεων, ελληνικών και αρχαιοελληνικών, ήρθε αμεσότερα σε επαφή με τον σουρεαλισμό … Επίσης, κάτι που δεν έχει αναφερθεί αρκετά, είναι το ενδιαφέρον του για τη φύση που δεν παύει να υφίσταται και στο όψιμο έργο του, εντοπισμένο κυρίως σε συγκεκριμένες ζώνες, οι οποίες καθιστούν αμεσότερα τα έργα και προσδίδουν συγκινησιακή ισχύ», υπογράμμισε η επιμελήτρια, που απάντησε και σε μια ιδιαίτερη ερώτηση -αν ο ίδιος ζούσε σήμερα, σε τι, κατά τη γνώμη της, θα παρέμενε πιστός όσον αφορά στα έργα του; «Στη φύση. Και νομίζω ότι θα διαμόρφωνε πιο εντατικά την ίδια σειρά, τα Ατέρμονα Πεδία, ειδικά ως αρνητική απάντηση στην εκτεταμένη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης από σύγχρονους δημιουργούς. Η φύση ως αντίπαλο δέος ή το οργανικό έναντι του artificial», επισήμανε.
Κατά τη διάρκεια μιας καριέρας που διήρκεσε περισσότερες από πέντε δεκαετίες, ο Στάμος συμμετείχε σε ορισμένες από τις σημαντικότερες εκθέσεις της μεταπολεμικής τέχνης, μεταξύ των οποίων Younger American Painters (Guggenheim, 1954), The New American Painting as Shown in Eight European Countries 1958-1959 (διοργάνωση MoMA, παρουσιάστηκε στο MoMA το 1959) και documenta II (Κάσελ, 1959). Έργα του βρίσκονται σήμερα σε σημαντικές δημόσιες και ιδιωτικές συλλογές, μεταξύ των οποίων το Museum of Modern Art, το Whitney Museum of American Art και το Solomon R. Guggenheim Museum στη Νέα Υόρκη, καθώς και η Εθνική Πινακοθήκη στην Αθήνα. Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ
