«Ο Υιός του Ανθρώπου» του Ρενέ Μαγκρίτ
- Γράφει ο Νίκος Χ. Λαγκαδινός
Στον σύγχρονο πολιτισμό της ταχύτητας και της αδιάκοπης ροής πληροφοριών, ο άνθρωπος βιώνει μια ιδιότυπη πνευματική ασφυξία. Η καθημερινότητα, μηχανοποιημένη και επαναλαμβανόμενη, τείνει να απορροφά την ενέργεια του ατόμου, στερώντας του την πολυτέλεια του στοχασμού και της εσωτερικής απόστασης. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η σκέψη καθίσταται πολυτέλεια ή εξαιρείται υπέρ της διεκπεραίωσης, ενώ το μυαλό εγκλωβίζεται σε μια κατάσταση διαρκούς αδράνειας και αλλοτρίωσης.
Και όμως, την ίδια στιγμή που το άτομο αδυνατεί να αναλογιστεί τη δική του ύπαρξη, βρίσκεται εκτεθειμένο σε μια Ιστορία που εξελίσσεται με πρωτοφανείς ρυθμούς. Όπως εύστοχα παρατηρούσε ο υπαρξιστής φιλόσοφος Καρλ Γιάσπερς στην «Εισαγωγή στη Φιλοσοφία», η εποχή μας είναι η πρώτη στην οποία η Ιστορία αποκτά μια θεαματική, καθολική παγκοσμιότητα. Κανένα γεγονός δεν συμβαίνει πλέον εν κενώ· κάθε τοπική κρίση, τεχνολογική ανατροπή ή κοινωνική αναταραχή αντηχεί στιγμιαία σε ολόκληρο τον πλανήτη, καθιστώντας μας όλους αλληλένδετους μετόχους μιας κοινής μοίρας.
Ωστόσο, αυτή η παγκόσμια διάσταση της Ιστορίας δεν συνοδεύεται από μια σαφή κατεύθυνση ή ένα εγγενές νόημα. Η προσπάθεια του ανθρώπου να αποκωδικοποιήσει την ιστορική πορεία και να προβλέψει το μέλλον προσκρούει συχνά στην ίδια την φύση των πραγμάτων. Το «νόημα» της Ιστορίας παραμένει ρευστό, μεταβαλλόμενο και συχνά εχθρικό απέναντι στους ανθρώπινους σχεδιασμούς. Όσο ασφαλείς κι αν φαντάζουν οι προγνώσεις μας, η παρεμβολή του αστάθμητου παράγοντα ανατρέπει ακόμη και τα πιο στιβαρά θεωρητικά οικοδομήματα.
Αυτή η απρόβλεπτη δυναμική δεν αποτελεί διαπίστωση. Ήδη από την αρχαιότητα, ο Θουκυδίδης είχε διαγνώσει τη δύναμη του «αυτομάτου» – της σύμπτωσης, του απροσδόκητου και των ανεξέλεγκτων δυνάμεων που εισβάλλουν στην ανθρώπινη πραγματικότητα και διαψεύδουν τους υπολογισμούς της λογικής. Το «αυτόματο» υπενθυμίζει τα όρια της ανθρώπινης παντοδυναμίας και αναδεικνύει την ευθραυστότητα των ιστορικών εγχειρημάτων.
Η τραγωδία του σύγχρονου ανθρώπου έγκειται ακριβώς σε αυτή την αντίφαση: ενώ ζει σε μια εποχή όπου η Ιστορία παράγεται με παγκόσμια ενέργεια και απρόβλεπτη ένταση, ο ίδιος στερείται τα εργαλεία της κριτικής σκέψης για να τη συλλάβει, αφομοιωμένος από την καθημερινή τριβή. Η υπέρβαση αυτής της αλλοτρίωσης δεν είναι ζήτημα τεχνικό, αλλά φιλοσοφικό. Απαιτεί την επιστροφή στον στοχασμό, την αποδοχή της ιστορικής αβεβαιότητας και την εγρήγορση απέναντι στο «απροσδόκητο» που διαμορφώνει τον κόσμο μας.
Η έννοια του «αυτομάτου» στον Θουκυδίδη
Στη θουκυδίδεια ιστοριογραφία, το «αυτόματον» (μαζί με την «τύχην») αντιπροσωπεύει τον παράγοντα της τυχαιότητας, του αστάθμητου και του απρόβλεπτου που παρεμβάλλεται στις ανθρώπινες υποθέσεις.
Ο Θουκυδίδης, ως ο κατεξοχήν ορθολογιστής ιστορικός της αρχαιότητας, επιχειρεί να αναλύσει τα ιστορικά γεγονότα βάσει της «ανθρωπίνης φύσεως» και της «γνώμης» (της λογικής σχεδίασης, της στρατηγικής και της πολιτικής διάνοιας). Ωστόσο, αναγνωρίζει με απόλυτη διαύγεια ότι η ανθρώπινη λογική δεν είναι παντοδύναμη.
Το «αυτόματον» αναφέρεται σε συμβάντα που προκύπτουν χωρίς ανθρώπινη πρόθεση, σχεδιασμό ή υπαιτιότητα. Είναι η εγγενής αβεβαιότητα της πραγματικότητας, η οποία εκδηλώνεται συχνά ως φυσικό φαινόμενο, ασθένεια ή απρόσμενη σύμπτωση.
Παραδείγματα στον Πελοποννησιακό Πόλεμο
Ο Λοιμός της Αθήνας (430 π.Χ.): Η εκδήλωση της επιδημίας ανέτρεψε πλήρως τον αμυντικό σχεδιασμό του Περικλή. Ήταν ένα αμιγώς «αυτόματο» γεγονός που άλλαξε τη ροή του πολέμου.
Το επεισόδιο στην Πύλο (425 π.Χ.): Η προσάραξη των Αθηναίων στην Πύλο λόγω κακοκαιρίας και η μεταγενέστερη εξάπλωση μιας τυχαίας πυρκαγιάς στο νησί της Σφακτηρίας άλλαξαν τους συσχετισμούς υπέρ των Αθηναίων, χωρίς αυτό να αποτελεί αρχικό στρατηγικό σχεδιασμό.
Για τον Θουκυδίδη, ο ικανός ηγέτης (όπως ο Περικλής) διακρίνεται από την ικανότητά του να συνυπολογίζει το «αυτόματον» στους σχεδιασμούς του – όχι επειδή μπορεί να το προβλέψει, αλλά επειδή αναγνωρίζει τα όρια της ανθρώπινης πρόβλεψης και διατηρεί την ψυχραιμία του όταν αυτό εμφανιστεί.
Σύνδεση με τη Σύγχρονη Ιστορική Πραγματικότητα
Στον 21ο αιώνα, η έννοια του «αυτομάτου» αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα λόγω της παγκοσμιοποίησης και της τεχνολογικής διασυνδεσιμότητας. Στο σύγχρονο πολύπλοκο σύστημα, μια μικρή, αμελητέα μεταβλητή σε ένα σημείο του πλανήτη μπορεί να προκαλέσει παγκόσμιες δομικές ανατροπές (το λεγόμενο «φαινόμενο της πεταλούδας»).
Η πανδημία του COVID-19 αποτελεί τη σύγχρονη εκδοχή του θουκυδίδειου λοιμού. Μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα, ένας βιολογικός παράγοντας διέψευσε τις οικονομικές, κοινωνικές και γεωπολιτικές προβλέψεις των ισχυρότερων κρατών του κόσμου, υποχρεώνοντας την ανθρωπότητα σε αναδιάταξη της καθημερινότητάς της.
Η «Ψευδαίσθηση της Παντοδυναμίας» μέσω της Τεχνολογίας
Ο σύγχρονος άνθρωπος, βασιζόμενος στους αλγορίθμους, τα δεδομένα (Big Data) και την Τεχνητή Νοημοσύνη, διαμορφώνει την αυταπάτη ότι μπορεί να ελέγξει πλήρως το μέλλον. Το «αυτόματο» υπενθυμίζει ότι η τεχνολογική υπεροχή δεν εξαλείφει το αστάθμητο – από μια ξαφνική ηλιακή καταιγίδα ή ένα απρόβλεπτο κυβερνο-ατύχημα μέχρι τις ανεξέλεγκτες παρενέργειες μιας νέας τεχνολογίας.
Η ακραία μεταβλητότητα του κλίματος εισάγει συνεχώς «αυτόματους» παράγοντες στην παγκόσμια οικονομία και γεωπολιτική. Ξηρασίες, πλημμύρες και αλλαγές στο περιβάλλον δημιουργούν κύματα προσφύγων και επισιτιστικές κρίσεις, ανατρέποντας τους σχεδιασμούς διεθνών οργανισμών και κυβερνήσεων.
Γεωπολιτικοί Υπολογισμοί και Ασύμμετρες Απειλές
Όπως στον Πελοποννησιακό Πόλεμο, έτσι και στις σύγχρονες συρράξεις, οι σχεδιασμοί των υπερδυνάμεων συχνά καταρρέουν εξαιτίας απρόβλεπτων τοπικών παραγόντων, απρόσμενων κοινωνικών εξεγέρσεων ή μεμονωμένων συμβάντων που πυροδοτούν αλυσιδωτές αντιδράσεις.
Η διαχρονικότητα της σκέψης του Θουκυδίδη έγκειται στο ότι δεν αντιμετωπίζει την Ιστορία ως μια γραμμική, απόλυτα προβλέψιμη διαδικασία. Σε μια εποχή που η αλλοτρίωση της καθημερινότητας στερεί από τον άνθρωπο την κριτική σκέψη, η κατανόηση του «αυτομάτου» λειτουργεί ως φιλοσοφικό αντίδοτο: υπενθυμίζει την ανάγκη για μετριότητα, ευελιξία και διαρκή πνευματική εγρήγορση απέναντι στις βεβαιότητες που καταρρέουν.
