Λίνα Μενδώνη: «Οι Φίλιπποι και η οχύρωση της Καβάλας είναι πολιτιστικό απόθεμα που δημιουργεί ανάπτυξη και εξωστρέφεια»

Στους Φιλίππους, έναν αρχαιολογικό χώρο παγκόσμιας εμβέλειας, εγγεγραμμένο στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, αποδόθηκαν τα έργα αναβάθμισης του αρχαιολογικού χώρου, εγκατάστασης συστήματος πυρόσβεσης και πυροπροστασίας και αποκατάστασης της Βασιλικής Β’ (α’ φάση). Στην Κάτω Πόλη της Καβάλας, αναδείχθηκε και αποδόθηκε ένα σημαντικό τμήμα της ιστορικής οχύρωσης, με την Πύλη 12. Ο περιβάλλων χώρος της εντάσσεται στη σύγχρονη πολιτιστική ζωή της πόλης. Πρόκειται για μια ολοκληρωμένη πολιτική που συνδέει την προστασία των μνημείων με την κλιματική ανθεκτικότητα, την προσβασιμότητα και την ψηφιακή τεχνολογία με την ανάπτυξη και τη διαφύλαξη της ιστορικής ταυτότητας, αναδεικνύοντας τον πολιτισμό σε ενεργό δύναμη για το παρόν και σε επένδυση για το μέλλον της Καβάλας και της Ανατολικής Μακεδονίας. Παράλληλα, παρουσιάστηκε η συστηματική καταγραφή και ψηφιακή ανάδειξη της Καππαδόκικης Συλλογής «Η Ναζιανζός».

Αρχαιολογικός χώρος Φιλίππων

Στον χαιρετισμό της, η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, είπε: «Κάθε έργο πολιτισμού αποτελεί μία ψηφίδα στην αναπτυξιακή προοπτική ενός τόπου. Στην περίπτωση των Φιλίππων, δεν μιλάμε απλώς για έναν σημαντικό αρχαιολογικό χώρο. Μιλάμε για έναν τόπο που ξεπερνά τα γεωγραφικά και εθνικά όρια της πατρίδας μας, έχοντας μια μοναδική θέση στην παγκόσμια ιστορία και τον πολιτισμό. Οι Φίλιπποι αποτελούν μείζονα αρχαιολογικό χώρο, με ιδιαίτερη σημασία για τη ρωμαϊκή αρχαιότητα, αλλά και έναν τόπο στον οποίο συναντώνται δύο κορυφαίες ιστορικές και πολιτισμικές διαδρομές: Η ένταξη των Φιλίππων στον ευρύτερο κόσμο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και η παρουσία του Αποστόλου Παύλου, που άρρηκτα τον συνδέει με τον Χριστιανισμό. Αυτές οι δύο διαστάσεις της ιστορίας, η ρωμαϊκή αρχαιότητα και η χριστιανική παράδοση, συνυπάρχουν και δημιουργούν τη μοναδική ταυτότητα των Φιλίππων. Είναι άλλωστε αυτή η εξαιρετική οικουμενική αξία που αναγνωρίστηκε από την UNESCO, με την εγγραφή του αρχαιολογικού χώρου στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς το 2016. Τα έργα που αποδίδουμε σήμερα, συνολικού ύψους άνω των 6,5 εκατ. ευρώ, ενισχύουν την αξία, την προστασία και την επισκεψιμότητα του χώρου και ταυτόχρονα δημιουργούν τις προϋποθέσεις ώστε οι Φίλιπποι να αποτελέσουν ακόμη ισχυρότερο πολιτιστικό και αναπτυξιακό πόρο για την Καβάλα και την Ανατολική Μακεδονία. Ιδιαίτερα σημαντικό είναι το έργο πυρόσβεσης και πυροπροστασίας, συνολικού προϋπολογισμού 3.000.000 ευρώ περίπου, το οποίο χρηματοδοτήθηκε από το Ταμείο Ανάκαμψης. Πρόκειται για ένα σύνθετο έργο, που θωρακίζει έναν τόσο σημαντικό αρχαιολογικό χώρο στο πλαίσιο της εθνικής στρατηγικής για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς έναντι των επιπτώσεων της κλιματικής κρίσης. Η υλοποίησή του παρουσίασε σημαντικές τεχνικές δυσκολίες, για να μην είναι ορατά και χωρίς να θίγονται τα μνημεία και τα αρχαιολογικά κατάλοιπα. Σήμερα διαθέτουμε ένα σύγχρονο σύστημα προστασίας, που διασφαλίζει το μνημειακό απόθεμα των Φιλίππων για τις επόμενες γενιές. Παράλληλα, η ολοκλήρωση της α΄ φάσης της αποκατάστασης της Βασιλικής Β΄ αποτελεί μία ακόμη σημαντική παρέμβαση στη συνολική προσπάθεια προστασίας και ανάδειξης του χώρου. Είναι ένα από τα σημαντικότερα πρωτοβυζαντινά μνημεία των Φιλίππων, ένα εκτεταμένο αρχιτεκτονικό ερείπιο που απαιτεί επιστημονικά τεκμηριωμένες και απολύτως στοχευμένες επεμβάσεις. Στην πρώτη φάση των εργασιών στη Βασιλική ενισχύθηκε η στατική επάρκεια των σωζόμενων τμημάτων κάνοντας αναγνώσιμη την αρχιτεκτονική μορφή της, αποκαθιστώντας, με σεβασμό στην αυθεντικότητα του μνημείου και  τη σχέση του επισκέπτη με την ιστορία του χώρου. Αυτή  η προσπάθεια δεν σταματά με την ολοκλήρωση του Ταμείου Ανάκαμψης. Υπάρχουν ώριμες οι μελέτες και ο σχεδιασμός της  επόμενης ημέρας. Συνεχίζουμε να συνεργαζόμαστε με την Περιφέρεια, αξιοποιώντας τα διαθέσιμα χρηματοδοτικά εργαλεία, όπως το Εθνικό Πρόγραμμα Ανάπτυξης έως το 2030. Η ανάδειξη των Φιλίππων είναι μια συλλογική υπόθεση, ώστε αυτός ο μοναδικός τόπος, συνάντησης  της ρωμαϊκής αρχαιότητας, της Εγνατίας Οδού και της παρουσίας του Αποστόλου Παύλου, να συνεχίσει να ακτινοβολεί πέρα από τα όρια της Καβάλας, της Περιφέρειας και της χώρας μας».

Το έργο της αναβάθμισης του αρχαιολογικού χώρου, προϋπολογισμού 2.537.189 ευρώ, με χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάπτυξης, περιελάμβανε την ενοποίηση και αναδιοργάνωση του αρχαιολογικού χώρου, τη βελτίωση της προσβασιμότητας και της κίνησης των επισκεπτών, καθώς και τη συντήρηση και ανάδειξη τμήματος της πεδινής οχύρωσης. Το έργο της πυρόσβεσης και πυροπροστασίας, που ολοκληρώθηκε τον Απρίλιο 2026, δημιουργεί ένα δίκτυ ασφαλείας απέναντι στους αυξανόμενους κινδύνους της κλιματικής κρίσης. Περιλαμβάνει δύο δεξαμενές συνολικής χωρητικότητας 200 κυβικών μέτρων, με τα αντίστοιχα αντλιοστάσια, ένα επιπλέον αντλιοστασίου σύνδεσης με το δίκτυο ύδρευσης Λυδίας, καθώς και την εγκατάσταση 34 πυροσβεστικών φωλεών στον αρχαιολογικό χώρο, 4 στο μουσείο, και 16 κανονιών και 9 πυροσβεστικών σταθμών.

Η Βασιλική Β΄ αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα βυζαντινά μνημεία των Φιλίππων, το οποίο κατέχει ξεχωριστή θέση στην ιστορία της πρωτοβυζαντινής βασιλικής αρχιτεκτονικής. Το έργο δημοπρατήθηκε το 2019 και ολοκληρώθηκε το 2024, με χρηματοδότηση από το Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Ανατολική Μακεδονία – Θράκη 2014-2020», με προϋπολογισμό 740.000 ευρώ. Οι εργασίες αποκατάστασης της α’ φάσης του έργου επικεντρώθηκαν στη στερέωση και προστασία των σωζόμενων τμημάτων, στην ανάδειξη της αρχιτεκτονικής μορφής του μνημείου, με σεβασμό στην αυθεντικότητά του. Πραγματοποιήθηκαν επεμβάσεις και στον δυτικό τοίχο και την κεντρική είσοδο, στους εγκάρσιους τοίχους των κλιτών, σε επιλεγμένα τόξα και κρίσιμα δομικά στοιχεία, καθώς και στον νάρθηκα. Η επόμενη β’ φάση των εργασιών επικεντρώνεται στους υψηλούς πεσσούς της Βασιλικής Β΄, οι οποίοι αποτελούν τα πλέον ευάλωτα δομικά στοιχεία της.

Απόδοση έργων στην Καβάλα

Κατά την απόδοση της αποκαταστημένης οχύρωσης στην Κάτω Πόλη Καβάλας με διαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου αλλά και την παρουσίαση του έργου καταγραφής και ψηφιοποίησης της Συλλογής του Κέντρου Καππαδοκικών Μελετών «Η Ναζιανζός», η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, ανέφερε: «Νιώθω ιδιαίτερη χαρά και ικανοποίηση, αποδίδοντας ένα έργο που παρακολουθήσαμε να εξελίσσεται σε διαφορετικές φάσεις και που απαιτούσε, διαχρονικά, σημαντικές αποφάσεις, επιμονή και συνεργασία. Η Καβάλα διαθέτει μια μοναδική οχύρωση, αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορικής της ταυτότητας. Η ένταξή της μέσα στον σύγχρονο αστικό ιστό δημιουργεί, όμως, και ιδιαίτερες προκλήσεις. Ένας χώρος που στο παρελθόν συνδεόταν με προβλήματα και υποβάθμιση, σήμερα αποκατεστημένος αποδίδεται στους πολίτες ως ένα ζωντανό κύτταρο πολιτισμού και εξωστρέφειας. Το αποτέλεσμα αυτό είναι προϊόν συνεργασίας του Υπουργείου Πολιτισμού και των υπηρεσιών του με την Περιφέρεια, τον Δήμο και την τοπική κοινωνία για να  διαφυλάξουμε και να μετατρέψουμε το μοναδικό πολιτιστικό απόθεμα της Καβάλας σε ανάπτυξη για την πόλη και την κοινωνία της. Αυτή τη στόχευση υπηρετεί και η συστηματική καταγραφή, τεκμηρίωση και ψηφιακή ανάδειξη της Καππαδοκικής Συλλογής που παρουσιάσαμε και αποδώσαμε ψηφιοποιημένη. Ένα έργο ταυτοτικό, γιατί μέσα από τα αντικείμενα και τα τεκμήριά της διασώζεται η ιστορική μνήμη και η πολιτιστική φυσιογνωμία του Καππαδοκικού Ελληνισμού. Ένα μοναδικό πολιτιστικό απόθεμα, που μας βοηθά να γνωρίζουμε ποιοι είμαστε, από πού ερχόμαστε και τι παραδίδουμε στις επόμενες γενιές. Αυτός είναι, τελικά, ο πυρήνας της πολιτικής μας για την πολιτιστική κληρονομιά: Δεν είναι βάρος του παρελθόντος, αλλά κεφάλαιο που αρδεύει το παρόν και εγγυάται το μέλλον. Δίνει υπεραξία στις πόλεις μας, ενισχύει την ταυτότητά τους και δημιουργεί νέες δυνατότητες ανάπτυξης και εξωστρέφειας».

Αποκατάσταση οχύρωσης Κάτω Πόλης Καβάλας

Το έργο στην οχύρωση της Κάτω Πόλης της Καβάλας, που περιλαμβάνει τη βορειοανατολική Πύλη 12, τον τριγωνικό πύργο και τμήμα του μεταπυργίου, συνολικού προϋπολογισμού 691.795 ευρώ, υλοποιήθηκε σε δύο φάσεις, μέσω των προγραμμάτων ΕΣΠΑ 2007-2013 και 2014-2020. Η παρέμβαση ανέδειξε ένα ιδιαίτερα σημαντικό τμήμα του ιστορικού οχυρωματικού περιβόλου της πόλης, με εργασίες συντήρησης και στερέωσης της λιθοδομής, αποκατάστασης των φθαρμένων τμημάτων και ενίσχυσης της στατικής του επάρκειας. Ιδιαίτερης σημασίας υπήρξε η αποκάλυψη, κατά την πρώτη φάση των εργασιών, μιας άγνωστης, έως τότε, στην επιστημονική βιβλιογραφία πύλης, η οποία ταυτοποιήθηκε ως «Πύλη 12». Στη δεύτερη φάση αποκαταστάθηκε η καμάρα της, με βάση τα αυθεντικά κατάλοιπα με σεβασμό στα ιστορικά και μορφολογικά χαρακτηριστικά του μνημείου. Παράλληλα, ο περιβάλλων χώρος διαμορφώθηκε σε ασφαλή και προσβάσιμο υπαίθριο χώρο πολιτιστικών εκδηλώσεων, ενταγμένο οργανικά στον σύγχρονο αστικό ιστό και στον ιστορικό άξονα των μνημείων και τοπόσημων της Καβάλας.

Συλλογή Κέντρου Καππαδοκικών Μελετών

Στο πλαίσιο του Μνημονίου Συνεργασίας που υπεγράφη το 2024 μεταξύ του Υπουργείου Πολιτισμού και του Κέντρου Καππαδοκικών Μελετών «Η Ναζιανζός», υλοποιείται ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα καταγραφής, τεκμηρίωσης και ψηφιακής ανάδειξης των συλλογών του Κέντρου. Έχουν ήδη καταγραφεί περισσότερα από 2.000 αντικείμενα στο Εθνικό Αρχείο Μνημείων, ενώ συνεχίζεται η τεκμηρίωση περίπου 700 υφασμάτινων αντικειμένων και ενός σημαντικού αρχείου με 5.000 έγγραφα, 700 φωτογραφίες, 150 γκραβούρες και 600 ηχητικά τεκμήρια. Η συλλογή, που περιλαμβάνει σπάνια εκκλησιαστικά και μοναστηριακά κειμήλια, ιστορικά τεκμήρια και αντικείμενα καθημερινής ζωής, αποτελεί ένα μοναδικό απόθεμα μνήμης του Καππαδοκικού Ελληνισμού, με τεκμήρια που φθάνουν έως τους μεσοβυζαντινούς χρόνους. Η ψηφιοποίησή της διασφαλίζει τη διάσωση, την επιστημονική τεκμηρίωση και την πρόσβαση στις επόμενες γενιές, μέσω των ψηφιακών εφαρμογών του Υπουργείου Πολιτισμού.

Στις τελετές απόδοσης έργων από την Υπουργό Πολιτισμού στην Περιφερειακή Ενότητα Καβάλας παρέστησαν ο Μητροπολίτης Φιλίππων, Νεαπόλεως και Θάσου κ.κ. Στέφανος, ο Περιφερειάρχης Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης Χριστόδουλος Τοψίδης, η Γενική Γραμματέας Πολιτισμού Ολυμπία Βικάτου, ο Δήμαρχος Καβάλας Θεόδωρος Μουριάδης, οι Βουλευτές Καβάλας Νίκος Παναγιωτόπουλος, και Ιωάννης Πασχαλίδης, η Προϊσταμένη του Τμήματος Έργων της Διεύθυνσης Αναστήλωσης Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων Έφη Χωραφά, η αναπληρώτρια Προϊσταμένη της Διεύθυνσης Διαχείρισης Εθνικού Αρχείου Μνημείων Μαρία Ξένη Γαρέζου, η Προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Σταυρούλα Δαδάκη, ο Προϊστάμενος του Τμήματος Έργων Μουσείων και Πολιτιστικών Κτηρίων Σπύρος Αντωνόπουλος καθώς και κλιμάκιο υπηρεσιακών στελεχών.