Ένα αιγυπτιακό αγαλματίδιο πιθήκου, ένα χρυσό λιοντάρι από λαβή αρχαίου αγγείου, ένας σκύλος-αστροναύτης σε σύγχρονο πίνακα ζωγραφικής. Για χρόνια όλα τα παραπάνω αντικείμενα, που βρίσκονται σε ψηφιακές συλλογές της χώρας, παρέμεναν σχεδόν… αόρατα, γιατί δεν διέθεταν τα κατάλληλα μεταδεδομένα για να εντοπιστούν μέσα από μια απλή αναζήτηση. Σήμερα, αποκτούν καλύτερη ορατότητα χάρη στη δουλειά μιας ομάδας εκπαιδευμένων annotators.
Αυτή την αθέατη, αλλά κρίσιμη δουλειά της προσθήκης ψηφιακών ετικετών ανέλαβαν να κάνουν άτομα με αναπηρία που συνεργάστηκαν με το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης και Ηλεκτρονικού Περιεχομένου (ΕΚΤ), στο πλαίσιο του έργου «ΑμεΑ Πρωτοπόροι στην Τεχνητή Νοημοσύνη», που υλοποιεί η αστική μη κερδοσκοπική εταιρεία «Science for You» (SciFY).
Πίσω από κάθε αναζήτηση σε ψηφιακά αρχεία κρύβεται μια δουλειά που ο χρήστης δεν αντιλαμβάνεται σχεδόν ποτέ. Όσο πλούσια και αν είναι μια ψηφιακή συλλογή, η αξία της περιορίζεται όταν οι εικόνες δεν είναι επαρκώς κατηγοριοποιημένες.
Οι επισημειωτές ανέλαβαν αυτή ακριβώς τη δουλειά: να αναγνωρίσουν τι απεικονίζουν οι εικόνες και να προσθέσουν τις κατάλληλες πληροφορίες σε έργα που περιλαμβάνονται στο SearchCulture.gr, την ανοικτή, δημόσια πύλη του Εθνικού Συσσωρευτή Πολιτιστικού Περιεχομένου, που αναπτύσσεται και λειτουργεί από το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης και Ηλεκτρονικού Περιεχομένου (ΕΚΤ) αποτελώντας κόμβο συγκέντρωσης, τεκμηρίωσης, σημασιολογικού εμπλουτισμού και διάθεσης ψηφιακών πολιτιστικών τεκμηρίων.
Σήμερα, το SearchCulture.gr, που έχει συμπληρώσει δέκα χρόνια ύπαρξης, παρέχει κεντρική πρόσβαση σε περισσότερα από ένα εκατομμύριο τεκμήρια από 162 ψηφιακές συλλογές 121 φορέων από όλη την Ελλάδα, μεταξύ των οποίων μουσεία, αρχεία, πινακοθήκες, βιβλιοθήκες, εφορείες αρχαιοτήτων, δήμοι και ερευνητικά κέντρα. Μάλιστα, αποτελεί τον διαπιστευμένο εθνικό συσσωρευτή για την ευρωπαϊκή πλατφόρμα πολιτιστικής κληρονομιάς Europeana.
Το περιεχόμενο που φιλοξενείται στην πύλη καλύπτει ευρύ φάσμα μορφών και τεκμηρίων, όπως αρχαιολογικά ευρήματα, λαογραφικά αντικείμενα, χειρόγραφα, ζωγραφικά έργα, έργα θρησκευτικής τέχνης, ιστορικούς χάρτες, υλικό άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς, φωτογραφίες, βίντεο, ηχητικά αρχεία και 3D ψηφιοποιήσεις. Η συνεργασία του ΕΚΤ με τη SciFY επικεντρώθηκε στην επισημείωση τεκμηρίων που απεικονίζουν ζώα.
Όπως περιγράφει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Αγάθη Παπανότη, αρχαιολόγος και ειδική πληροφόρησης στο Τμήμα Περιεχομένου του ΕΚΤ, «εμείς πραγματοποιούμε την επιστημονική ψηφιακή επιμέλεια και τον σημασιολογικό εμπλουτισμό των μεταδεδομένων που συγκεντρώνουμε από τους φορείς. Ένας φορέας μπορεί να έβαζε στα θέματα τον όρο “ γάτα” ή “ ζώο” ή να μην έβαζε κανέναν όρο. Μέσω των εμπλουτισμών είχαμε καταφέρει να εντοπίσουμε τα αντικείμενα που εικονίζουν ζώα. Αλλά δεν μπήκαμε σε διαδικασία ποτέ να περιγράψουμε μαζικά ποιο είναι το εικονιζόμενο ζώο. Αυτό το ανέλαβαν οι επισημειωτές».
Ετικέτες σε 2.600 τεκμήρια
Με τη βοήθεια των επισημειωτών, περισσότερα από 2.600 τεκμήρια, όπως πίνακες ζωγραφικής, φωτογραφίες, αφίσες, αρχαιολογικά ευρήματα, εικονογραφήσεις και γραμματόσημα, από 20 επιλεγμένες ψηφιακές συλλογές απέκτησαν τις κατάλληλες ετικέτες περιεχομένου για να είναι πιο εύχρηστη η αναζήτησή τους.
Αποτέλεσμα αυτής της συνεργασίας είναι και η νέα ψηφιακή θεματική έκθεση του SearchCulture.gr «Ο κόσμος των ζώων», η οποία αναρτήθηκε στην πύλη τον προηγούμενο μήνα. Η έκθεση αναδεικνύει τη διαχρονική παρουσία του ζωικού κόσμου στην τέχνη, συγκεντρώνοντας τεκμήρια όπου τα ζώα άλλοτε εξυμνούνται και άλλοτε λειτουργούν ως φορείς συμβολικών, αισθητικών και υπαρξιακών προβληματισμών του σύγχρονου ανθρώπου. Οι επισημειωτές λειτούργησαν στην πράξη ως οι αόρατοι ψηφιακοί επιμελητές των συλλογών αυτών που παρουσιάζονται στην έκθεση.
Συμπερίληψη στην Τεχνητή Νοημοσύνη
Το annotation, η διαδικασία κατά την οποία ο άνθρωπος «βάζει ετικέτες» σε δεδομένα (π.χ. εικόνες, κείμενα, ήχο) είναι πολύ συχνά η αόρατη βάση των σύγχρονων συστημάτων Τεχνητής Νοημοσύνης. Το πρόγραμμα «ΑμεΑ Πρωτοπόροι στην Τεχνητή Νοημοσύνη» αποδεικνύει ότι με την κατάλληλη εκπαίδευση, εργαλεία και υποστήριξη, άτομα με αναπηρία μπορούν να εργαστούν σε ένα πεδίο αιχμής.
Στις δύο πρώτες φάσεις του έργου εκπαιδεύτηκαν 39 άτομα με αναπηρία και 20 επαγγελματίες ψυχικής υγείας, ενώ πραγματοποιήθηκαν περισσότερες από 1.500 ώρες εποπτευόμενης εργασίας σε συνεργασία με έξι ερευνητικές ομάδες. Η φετινή τρίτη χρονιά σηματοδοτεί τη μετάβαση στην ανεξάρτητη επαγγελματική απασχόληση δώδεκα ατόμων, που έχουν καταγράψει περισσότερες από 2.000 ώρες αμειβόμενης εργασίας σε πραγματικά έργα τεχνητής νοημοσύνης.
Ταυτόχρονα, το έργο ανέδειξε μια λιγότερο προφανή διάσταση της ανάπτυξης της Τεχνητής Νοημοσύνης: η συνεργασία με ανθρώπους με διαφορετικό προφίλ και υπόβαθρο συμβάλλει στον εκδημοκρατισμό των νέων τεχνολογιών.
«Θέλαμε άτομα με αναπηρία να βρουν δουλειά σε έναν χώρο που εξελίσσεται ταχύτητα. Παράλληλα, διαπιστώσαμε ότι βοηθούν στην ανάπτυξη πιο συμπεριληπτικών συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης», εξηγεί ο Βασίλης Γιαννακόπουλος, συνιδρυτής της SciFY.
Ο ίδιος αναφέρει ως παράδειγμα τα chatbots που χρησιμοποιούν οργανισμοί, όπως τράπεζες και εταιρείες κινητής τηλεφωνίας. «Εάν το σύστημα έχει δοκιμαστεί μόνο σε ένα περιορισμένο προφίλ χρηστών και όχι, για παράδειγμα, σε ένα άτομο στο φάσμα του αυτισμού, σε έναν ηλικιωμένο ή σε κάποιον με διαφορετικό επίπεδο ψηφιακών δεξιοτήτων, τότε είναι πιθανό να μην ανταποκρίνεται στις ανάγκες όλων των χρηστών. Γι’ αυτό είναι σημαντικό η συμπερίληψη να υπάρχει ήδη από την εκπαίδευση των μοντέλων».
Σύμφωνα με τον διευθυντή του ΕΚΤ, Κυριάκο Τολιά, «η συνεργασία του ΕΚΤ με τη SciFY δείχνει στην πράξη πώς η τεχνολογία, τα ανοικτά πολιτιστικά δεδομένα και η συμπερίληψη μπορούν να συναντηθούν σε μια δράση με πραγματική δημόσια αξία». «Η βελτίωση της ποιότητας και της ευκολίας εντοπισμού του ψηφιακού πολιτιστικού περιεχομένου αποκτά ακόμη μεγαλύτερη αξία όταν συνδέεται με την αξιοποίηση των δεξιοτήτων και των ιδιαίτερων ικανοτήτων των συμμετεχόντων στο συγκεκριμένο έργο. Είναι ένα παράδειγμα συνεργασίας που δείχνει ότι οι δημόσιες ψηφιακές υποδομές υπηρετούν ταυτόχρονα τη γνώση, τον πολιτισμό και μια πιο συμπεριληπτική κοινωνία», προσθέτει.
Η τρίτη φάση του προγράμματος περιλαμβάνει, επίσης, την ανάπτυξη ανοιχτής ψηφιακής πλατφόρμας annotation management, που θα μειώσει δραστικά τα εμπόδια για εταιρείες και ερευνητές που θέλουν να ξεκινήσουν annotation projects με συμπεριληπτικές ομάδες.
Σημειώνεται ότι το πρόγραμμα της SciFY «ΑμεΑ Πρωτοπόροι στην Τεχνητή Νοημοσύνη», που υλοποιείται με την υποστήριξη της METLEN και του Διεθνούς Αερολιμένα Αθηνών, έχει διακριθεί από το IRCAI της UNESCO ως ένα από τα 100 κορυφαία έργα Τεχνητής Νοημοσύνης για την υποστήριξη των 17 Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών (SDGs).
Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ
