- Γράφει ο Νίκος Χ. Λαγκαδινός
«Η Ελλάδα πρέπει πλέον να καταλάβει κάτι: η Τουρκία δεν εποφθαλμιά τα εδάφη κανενός, όμως δεν θα επιτρέψει σε κανέναν να παραβιάζει τα δικαιώματά της». Τάδε έφη Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν.
Και το πρώτο ερώτημα που γεννάται είναι απλό:
Ποια ακριβώς δικαιώματα της Τουρκίας παραβίασε η Ελλάδα;
Πότε διεκδικήσαμε τουρκικό έδαφος; Πότε αμφισβητήσαμε την κυριαρχία τουρκικών νησιών; Πότε απειλήσαμε την Τουρκία με πόλεμο εάν ασκήσει νόμιμο κυριαρχικό της δικαίωμα;
Κι όμως, η εικόνα που συστηματικά καλλιεργείται στην άλλη πλευρά του Αιγαίου είναι αυτή μιας Ελλάδας που δήθεν απειλεί, προκαλεί και καταπατά τουρκικά δικαιώματα.
Και εμείς; Εμείς έχουμε βρει εδώ και χρόνια μια βολική εξήγηση:
«Τα λέει για εσωτερική κατανάλωση».
Μόνο που ακόμη κι αν πράγματι τα λέει για εσωτερική κατανάλωση, το πρόβλημα δεν μικραίνει. Μεγαλώνει. Γιατί όταν επί χρόνια λες σε έναν λαό ότι ο γείτονάς του τον αδικεί, ότι του στερεί δικαιώματα, ότι τον απειλεί, ότι «κατέχει» νησιά που θα έπρεπε να ανήκουν αλλού ή ότι παραβιάζει συμφωνίες, δεν κάνεις απλώς πολιτική επικοινωνία.
Διαμορφώνεις συνειδήσεις.
Καλλιεργείς καχυποψία. Δημιουργείς την πεποίθηση ότι απέναντι βρίσκεται ένας αντίπαλος και όχι ένας γείτονας. Και προετοιμάζεις την κοινωνία σου να θεωρεί αυτονόητες αύριο απαιτήσεις που χθες θα έμοιαζαν αδιανόητες. Αυτό είναι που θα έπρεπε να μας ανησυχεί περισσότερο.
Πόσο «ήρεμα» είναι τελικά τα νερά; Τα τελευταία χρόνια η ελληνική εξωτερική πολιτική επενδύει στην αποκλιμάκωση και στα περιβόητα «ήρεμα νερά». Και καλώς κάνει να επιδιώκει την ειρήνη. Κανείς λογικός άνθρωπος δεν επιθυμεί ένταση στο Αιγαίο.
Υπάρχει όμως μια τεράστια διαφορά ανάμεσα στην ειρήνη και στην αδράνεια. Γιατί όσο εμείς μετράμε πόσους μήνες περάσαμε χωρίς σοβαρή κρίση, η Τουρκία εξακολουθεί να βάζει στο τραπέζι ζητήματα, να αμφισβητεί δικαιώματα, να εκδίδει NAVTEX και να αποτυπώνει τις θέσεις της σε χάρτες.
Και τώρα εμφανίζονται και τα τουρκικά «θαλάσσια πάρκα». Προστατευόμενες περιοχές, θα μας πουν. Θαυμάσια. Μόνο που η προστασία του περιβάλλοντος δεν μπορεί να μετατρέπεται σε εργαλείο γεωπολιτικής.
Όταν η Άγκυρα χωροθετεί θαλάσσιο πάρκο στο βορειοανατολικό Αιγαίο, προς τον χώρο μεταξύ Λήμνου και Σαμοθράκης, και ένα δεύτερο στην Ανατολική Μεσόγειο, γύρω από το Καστελλόριζο, τότε δεν μπορούμε να κοιτάζουμε μόνο την οικολογική ετικέτα. Πρέπει να κοιτάμε και τον χάρτη. Γιατί οι χάρτες στην εξωτερική πολιτική σπάνια είναι αθώοι.
Και το ερώτημα είναι: Πότε ακριβώς μια μονομερής αποτύπωση παύει να θεωρείται απλή “τουρκική θέση” και αρχίζει να δημιουργεί πολιτικά τετελεσμένα;
Όταν επαναλαμβάνεται δέκα φορές; Εκατό; Όταν περάσουν δέκα χρόνια; Ή όταν τελικά η διεθνής κοινότητα έχει συνηθίσει τόσο πολύ να τη βλέπει, ώστε αρχίσει να τη θεωρεί μέρος μιας «διαφοράς» που πρέπει κάποτε να διευθετηθεί;
Εδώ βρίσκεται ο πραγματικός κίνδυνος. Στη συνήθεια. Από το παράλογο στο «συζητήσιμο» Η αναθεωρητική πολιτική δεν χρειάζεται πάντοτε πολεμικά πλοία. Μπορεί να προχωρήσει πολύ αποτελεσματικότερα με δηλώσεις, χάρτες, NAVTEX, διοικητικές πράξεις και επανάληψη.
Λες κάτι μία φορά και προκαλεί οργή. Το λες εκατό φορές και προκαλεί απλώς ένα ακόμη δελτίο ειδήσεων. Το λες επί είκοσι χρόνια και κάποια στιγμή εμφανίζεται κάποιος τρίτος και λέει:
«Αφού οι δύο πλευρές διαφωνούν, γιατί δεν κάθονται να το συζητήσουν;»
Και κάπως έτσι μια μονομερής διεκδίκηση μεταμορφώνεται σταδιακά σε «ελληνοτουρκική διαφορά». Αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο διπλωματικό επίτευγμα που θα μπορούσε να επιδιώξει οποιαδήποτε αναθεωρητική δύναμη: να μετατρέψει το αδιανόητο σε συζητήσιμο.
Και η Ευρώπη; Εδώ αρχίζει η μεγάλη ευρωπαϊκή αντίφαση. Η Ελλάδα και η Κυπριακή Δημοκρατία δεν είναι απλώς δύο χώρες της Ανατολικής Μεσογείου. Είναι κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η Κύπρος, μάλιστα, αποτελεί ίσως το πιο κραυγαλέο παράδειγμα. Περισσότερο από μισό αιώνα μετά το 1974, περίπου το 37% του εδάφους της Κυπριακής Δημοκρατίας εξακολουθεί να βρίσκεται υπό τουρκικό στρατιωτικό έλεγχο. Δηλαδή ευρωπαϊκό έδαφος. Έδαφος κράτους-μέλους της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Κι όμως, η Ευρώπη έχει μάθει να ζει με αυτή την πραγματικότητα. Βεβαίως, οι Βρυξέλλες έχουν καταδικάσει επανειλημμένα τουρκικές ενέργειες. Έχουν εκφράσει αλληλεγγύη προς την Ελλάδα και την Κύπρο. Έχουν καλέσει την Άγκυρα να σεβαστεί το διεθνές δίκαιο και τα κυριαρχικά δικαιώματα των κρατών-μελών.
Αλλά ύστερα; Τι πραγματικό κόστος έχει η Τουρκία; Αυτό είναι το ερώτημα. Γιατί υπάρχει τεράστια απόσταση ανάμεσα στο «εκφράζω την ανησυχία μου» και στο «η συμπεριφορά σου έχει συνέπειες». Και η Άγκυρα αυτή την απόσταση τη γνωρίζει εξαιρετικά καλά. Ο Ερντογάν ξέρει ότι τον χρειάζονται. Η Τουρκία έχει ένα τεράστιο γεωπολιτικό πλεονέκτημα: τη γεωγραφία της. ΝΑΤΟ, Μαύρη Θάλασσα, Ρωσία, Ουκρανία, Μέση Ανατολή, Συρία, μεταναστευτικό, ενεργειακές διαδρομές.
Ο Ερντογάν γνωρίζει ότι η Ευρώπη τον χρειάζεται. Και όσο περισσότερο τον χρειάζεται, τόσο περισσότερο δυσκολεύεται να του επιβάλει πραγματικό κόστος. Αυτό δεν σημαίνει ότι η Τουρκία είναι παντοδύναμη. Σημαίνει όμως ότι ξέρει να αξιοποιεί πολύ καλά τα χαρτιά της. Και εμείς οφείλουμε επιτέλους να αξιοποιήσουμε τα δικά μας. Γιατί Ελλάδα και Κύπρος δεν ζητούν χάρη από την Ευρωπαϊκή Ένωση.Είναι η Ευρωπαϊκή Ένωση.
Όταν αμφισβητούνται κυριαρχικά δικαιώματα κράτους-μέλους, το θέμα δεν μπορεί να παρουσιάζεται σαν μια μακρινή «ελληνοτουρκική διαφορά» που αφορά δύο δύστροπους γείτονες της Ανατολικής Μεσογείου. Αφορά την ίδια την αξιοπιστία της Ευρώπης. Δεν χρειαζόμαστε πολεμικές κραυγές
Και κάπου εδώ χρειάζεται μια αποσαφήνιση. Η απάντηση σε όλα αυτά δεν είναι ο εθνικισμός. Δεν είναι οι φωνές. Δεν είναι να ζητάμε σύγκρουση. Η Ελλάδα πρέπει να επιδιώκει τον διάλογο. Πρέπει να επιδιώκει την ειρήνη. Πρέπει να κρατά ανοιχτούς τους διαύλους επικοινωνίας με την Τουρκία.
Αλλά διάλογος δεν σημαίνει αποδοχή της ατζέντας του άλλου.
Και ειρήνη δεν σημαίνει σιωπή. Η Ελλάδα χρειάζεται ψυχραιμία, αποτρεπτική ισχύ, διπλωματία και, πάνω απ’ όλα, στρατηγική με διάρκεια. Χρειάζεται κάθε μονομερής τουρκική διεκδίκηση να καταγράφεται και να διεθνοποιείται. Χρειάζεται κάθε χάρτης που επιχειρεί να δημιουργήσει εντυπώσεις κυριαρχίας να απαντάται. Χρειάζεται η Ευρωπαϊκή Ένωση να καλείται συνεχώς να παίρνει θέση όχι γενικώς υπέρ της «σταθερότητας», αλλά συγκεκριμένα υπέρ του διεθνούς δικαίου και των δικαιωμάτων των μελών της.
Και χρειάζεται κάτι ακόμη: να μη φοβόμαστε μήπως χαλάσουμε τα “ήρεμα νερά” κάθε φορά που υπερασπιζόμαστε τα αυτονόητα.
Γιατί διαφορετικά κινδυνεύουμε να φτάσουμε σε ένα παράδοξο σημείο: να θεωρούμε πρόκληση τη δική μας αντίδραση στην πρόκληση του άλλου. Μέχρι πότε; Ίσως λοιπόν πρέπει να αλλάξουμε το ερώτημα. Δεν είναι αν ο Ερντογάν θέλει πράγματι μια κρίση με την Ελλάδα. Μπορεί να μη θέλει. Δεν είναι καν αν αύριο θα υπάρξει θερμό επεισόδιο.
Το πραγματικό ερώτημα είναι πολύ πιο δύσκολο: Πού θέλει η Τουρκία να έχει μεταφέρει τα όρια της συζήτησης σε δέκα ή είκοσι χρόνια από σήμερα;
Τι θα θεωρούμε τότε «διαφορά»; Τι θα θεωρούμε «διαπραγματεύσιμο»; Και πόσα από όσα σήμερα θεωρούμε αδιανόητα θα έχουν στο μεταξύ γίνει μέρος της καθημερινής διπλωματικής ατζέντας; Γιατί τα σύνορα δεν αλλάζουν μόνο όταν μετακινούνται γραμμές πάνω στον χάρτη. Μερικές φορές μετακινούνται πρώτα τα όρια του αποδεκτού μέσα στο μυαλό μας. Και γι’ αυτό τα «ήρεμα νερά» είναι χρήσιμα μόνο όταν αποτελούν αποτέλεσμα αμοιβαίου σεβασμού. Όχι όταν ο ένας παραμένει ήρεμος και ο άλλος, αθόρυβα και μεθοδικά, διευρύνει τις απαιτήσεις του.
Η Ελλάδα δεν έχει κανέναν λόγο να επιζητεί την ένταση. Έχει όμως κάθε λόγο να μην καθεύδει μακαρίως. Γιατί στην εξωτερική πολιτική υπάρχει κάτι πολύ πιο επικίνδυνο από μια δυνατή πρόκληση: μια πρόκληση που επαναλαμβάνεται τόσο συχνά, ώστε στο τέλος παύουμε να τη θεωρούμε πρόκληση.
Και τότε το «μέχρι πότε;» μπορεί να έχει ήδη απαντηθεί. Μέχρι να συνηθίσουμε.
