«Το άγχος είναι η ανησυχία που πυροδοτείται από μια απειλή σε κάποια αξία που το άτομο θεωρεί ουσιαστική για την ύπαρξή του σαν προσωπικότητα» (σελ. 214). Η απειλή μπορεί να είναι κατά της φυσικής ζωής ή κατά της ψυχολογικής ύπαρξης ή προς κάποια αξία που είναι σημαντική για το άτομο. Το άγχος εμφανίζεται σαν μια υποκειμενική, άνευ αντικειμένου, εμπειρία. «Όταν ο Κίρκεγκωρ τονίζει ότι το άγχος αναφέρεται σε μια εσωτερική κατάσταση και ο Φρόυντ υποστηρίζει ότι στο άγχος το αντικείμενο αγνοείται, δεν σημαίνει ότι η κατάσταση κινδύνου που πυροδοτεί το άγχος είναι ασήμαντη. Ούτε ο όρος ‘’χωρίς αντικείμενο’’ αναφέρεται μόνο στο γεγονός ότι ο κίνδυνος που προκαλεί το άγχος, στην περίπτωση του νευρωτικού άγχους, απωθείται στο ασυνείδητο. Το άγχος είναι χωρίς αντικείμενο κυρίως γιατί μας προσβάλλει σε εκείνη τη βάση της ψυχολογικής δομής στην οποία συμβαίνει η αντίληψη του εαυτού σαν διάκριτου από τον κόσμο των αντικειμένων» (σελ. 215-216).
Rollo May
Ο Σάλιβαν επισημαίνει ότι το άτομο οφείλει να αναπτύξει τον δυναμισμό του εαυτού του ώστε να μπορέσει να προστατευτεί από το άγχος. Επίσης, το αυξανόμενο άγχος συμβάλλει στη μείωση της επίγνωσης. Όταν το άτομο έχει άγχος είναι λιγότερο ικανό να δει τον εαυτό του σε σχέση με τα ερεθίσματα και είναι λιγότερο ικανό να εκτιμήσει επαρκώς τα ερεθίσματα. Ο Κίρκεγκωρ υποστηρίζει ότι το άγχος είναι ο ‘’φόβος του μηδενός’’, που περιλαμβάνει και τον φόβο της εκμηδένισης του εαυτού.
Επίσης, το άγχος μπορεί να είναι φυσιολογικό ή νευρωτικό. Το φυσιολογικό άγχος είναι εκείνη η αντίδραση που δεν είναι πολύ μεγαλύτερη από την αντικειμενική απειλή, δεν περιλαμβάνει απώθηση ή άλλους μηχανισμούς ενδοψυχικής σύγκρουσης και δεν απαιτεί νευρωτικούς αμυντικούς μηχανισμούς για τον χειρισμό της. Το φυσιολογικό άγχος που σχετίζεται με τον θάνατο δεν συνεπάγεται καθόλου κατάθλιψη ή μελαγχολία. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί δημιουργικά, ενώ η συνειδητοποίηση ότι τελικά θα υπάρξει ένας αποχωρισμός από συνανθρώπους μας μπορεί να είναι ένα κίνητρο για κατάκτηση στενότερων δεσμών με τους άλλους ανθρώπους στο τώρα. Το φυσιολογικό άγχος μπορεί να αποτελέσει και ένα κίνητρο για την πιο υπεύθυνη και σκόπιμη χρήση του χρόνου που θα ζήσουμε. Το φυσιολογικό άγχος ενυπάρχει σε όλες τις εμπειρίες αποχωρισμού, ξεκινώντας από τον αποχωρισμό από τη μητέρα και τελειώνοντας με τον αποχωρισμό από την ανθρώπινη ύπαρξη κατά τον θάνατο. Από την άλλη, το νευρωτικό άγχος είναι μια αντίδραση σε μια απειλή, που είναι δυσανάλογη προς τον αντικειμενικό κίνδυνο, εμπεριέχει απώθηση και άλλες μορφές ενδοψυχικής σύγκρουσης και σαν συνέπεια αντιμετωπίζεται με διάφορους τρόπους περιστολής της δραστηριότητας και της επίγνωσης. Το νευρωτικό άγχος συμβαίνει όταν η ανικανότητα να αντιμετωπιστούν επαρκώς οι απειλές είναι υποκειμενική. Δεν οφείλεται δηλαδή σε αντικειμενική αδυναμία αλλά σε εσωτερικές δομές και συγκρούσεις που παρεμποδίζουν το άτομο να χρησιμοποιήσει τις δυνάμεις του. Η απώθηση επαυξάνει το αίσθημα αδυναμίας του προσώπου γιατί εμπεριέχει μια περιστολή της αυτονομίας του, έναν εσωτερικό περιορισμό και υπονόμευση της δύναμής του.
Ένα ακόμη χαρακτηριστικό του άγχους είναι ότι γεννά εχθρότητα. Το άγχος συνοδεύεται συνήθως από αισθήματα αδυναμίας, απομόνωσης και σύγκρουσης, και αποτελεί μια πολύ επώδυνη εμπειρία. Το άτομο μπορεί να θυμώσει ή να γίνει και μνησίκακο προς εκείνους που ευθύνονται για το ρίξιμό του σε μια κατάσταση οδύνης. Η εχθρότητα στο αγχώδες πρόσωπο επαυξάνει το άγχος.
Επομένως, το άγχος είναι η ανησυχία που πυροδοτείται από μια απειλή, όταν το άτομο νιώθει ότι δεν αγαπιέται ή δεν είναι αποδεκτό. Το άγχος μπορεί να είναι χωρίς αντικείμενο, διάχυτο και απειλητικό για την ασφάλεια του ατόμου.
Πηγή: Rollo May. 2010. Το νόημα του άγχους. Εκδόσεις ύψιλον.
Posted by Κουραβάνας Νικόλαος- Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc
