Σαν σήμερα, στις 9 Μαΐου 1936, η μεγάλη απεργία των καπνεργατών στη Θεσσαλονίκη καταλήγει σε αιματηρή σύγκρουση με τις δυνάμεις ασφαλείας. Η καταστολή αφήνει πίσω της 12 νεκρούς και εκατοντάδες τραυματίες, σε ένα από τα πιο εμβληματικά γεγονότα του ελληνικού εργατικού κινήματος.
Η κινητοποίηση είχε ξεκινήσει μέσα σε συνθήκες έντονης κοινωνικής πίεσης. Οι καπνεργάτες, ένας από τους πιο οργανωμένους και μαχητικούς κλάδους της εποχής, διεκδικούσαν καλύτερα μεροκάματα και ανθρώπινες συνθήκες εργασίας, σε μια Ελλάδα που δοκιμαζόταν από τη φτώχεια, την ανεργία και την πολιτική αστάθεια. Η απεργία πήρε γρήγορα ευρύτερες διαστάσεις, με τη Θεσσαλονίκη να μετατρέπεται σε κέντρο εργατικής διαμαρτυρίας.
Το πρωί της 9ης Μαΐου, οι συγκεντρώσεις στους δρόμους της πόλης αντιμετωπίστηκαν από τη Χωροφυλακή με πυρά και βίαιη καταστολή. Ανάμεσα στους νεκρούς ήταν ο Τάσος Τούσης, αυτοκινητιστής, ο οποίος σκοτώθηκε κοντά στη διασταύρωση Εγνατίας και Βενιζέλου.
Η εικόνα της μητέρας του, Κατίνας Τούση, να θρηνεί πάνω από το σώμα του γιου της δημοσιεύθηκε στον Τύπο και έγινε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα του Μάη του ’36. Δεν ήταν μόνο η εικόνα μιας μάνας που έχασε το παιδί της. Ήταν και η εικόνα μιας κοινωνίας που μετρούσε το κόστος της σύγκρουσης στους δρόμους της Θεσσαλονίκης.
Η φωτογραφία αυτή συγκλόνισε τον Γιάννη Ρίτσο. Ο ποιητής έγραψε τον «Επιτάφιο», ένα έργο που συνέδεσε τον προσωπικό θρήνο της μάνας με τη συλλογική μνήμη των εργατικών αγώνων. Η πρώτη έκδοση του ποιήματος κυκλοφόρησε λίγο αργότερα και εξαντλήθηκε γρήγορα, ενώ μετά την επιβολή της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου αντίτυπά του κάηκαν δημόσια στους Στύλους του Ολυμπίου Διός.
Η κηδεία των θυμάτων μετατράπηκε σε μαζική λαϊκή διαδήλωση. Χιλιάδες άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους της Θεσσαλονίκης για να συνοδεύσουν τους νεκρούς, ενώ η πόλη παρέμεινε για ημέρες σε αναβρασμό. Η απεργία έληξε με την ικανοποίηση βασικών οικονομικών αιτημάτων των καπνεργατών, όμως η βία της καταστολής, οι συλλήψεις και το πολιτικό κλίμα που ακολούθησε προανήγγειλαν την αυταρχική σκλήρυνση του καθεστώτος, λίγους μήνες πριν από τη δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά.
Ο Μάης του ’36 έμεινε στη συλλογική μνήμη όχι μόνο ως εργατική εξέγερση, αλλά και ως στιγμή όπου η κοινωνική διαμαρτυρία, η κρατική βία και η τέχνη συναντήθηκαν με τρόπο καθοριστικό. Ο «Επιτάφιος», αργότερα μελοποιημένος από τον Μίκη Θεοδωράκη, πέρασε από την ποίηση στο τραγούδι και συνδέθηκε διαχρονικά με τη μνήμη των νεκρών της Θεσσαλονίκης και τους κοινωνικούς αγώνες του 20ού αιώνα.
«Γιε μου, στ’ αδέρφια σου τραβώ και σμίγω την οργή μου,
σου πήρα το ντουφέκι σου, κοιμήσου, εσύ, παιδί μου»
Επιτάφιος, Γιάννης Ρίτσος
