Με την ονομασία «Σεπτεμβριανά» έμεινε στην ιστορία το οργανωμένο πογκρόμ της νύχτας της 6ης Σεπτεμβρίου 1955, εξ ου και η ονομασία, που συνέβη στη Κωνσταντινούπολη, όταν καθοδηγούμενος τουρκικός όχλος προκάλεσε βίαια επεισόδια κατά των περιουσιών των Ελλήνων (Ρωμιοί) και των Αρμένιων, πλην όμως Τούρκων υπηκόων, καθώς και άλλων μη μουσουλμανικών μειονοτήτων, λεηλατώντας και πυρπολώντας ελληνικά καταστήματα, σπίτια, σχολεία και βεβηλώνοντας εκκλησίες ακόμα και νεκροταφεία δημιουργώντας τρομοκρατία και ανασφάλεια για τις υφιστάμενες μειονότητες. Αφορμή έδωσε μια βομβιστική επίθεση στο πατρικό σπίτι του Κεμάλ Ατατούρκ στην Θεσσαλονίκη, που όπως αποδείχτηκε στην συνέχεια ήταν σκηνοθετημένη προβοκάτσια από την ίδια την τουρκική κυβέρνηση.
Η ελληνική κοινότητα της Πόλης, που αριθμούσε τότε περίπου 100.000 μέλη και διατηρούσε έντονη παρουσία και ισχύ, άρχισε από εκείνη τη στιγμή να συρρικνώνεται ραγδαία, ώσπου έφτασε στις μέρες μας να μην ξεπερνά τα 2.000 άτομα.
Η επετειακή ανάρτηση του υπουργού Αμυνας Νίκου Δένδια για τα Σεπτεμβριανά
Από την ευημερία στην τραγωδία
Τρεις δεκαετίες μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, οι Ρωμιοί της Κωνσταντινούπολης συνέχιζαν να αποτελούν μια ζωντανή και ευκατάστατη κοινότητα. Το βράδυ της 6ης Σεπτεμβρίου, η διάδοση μιας ψευδούς είδησης στάθηκε αρκετή για να πυροδοτήσει τη βία: η τουρκική εφημερίδα «Istanbul Ekspres» δημοσίευσε φωτογραφία του σπιτιού του Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ στη Θεσσαλονίκη, ισχυριζόμενη ότι Έλληνες είχαν τοποθετήσει βόμβα που προκάλεσε καταστροφές.
Λίγες ώρες αργότερα, περίπου 100.000 Τούρκοι ξεχύθηκαν στους δρόμους. Εκκλησίες, μοναστήρια, κοιμητήρια και σπίτια λεηλατήθηκαν και καταστράφηκαν, ενώ δεκάδες άνθρωποι υπέστησαν ξυλοδαρμούς, βασανιστήρια και βιασμούς. Η βία δεν περιορίστηκε μόνο σε Έλληνες, καθώς θύματα υπήρξαν και Αρμένιοι και Εβραίοι κάτοικοι της πόλης.
Ο ρόλος της προπαγάνδας
Η επίσημη τουρκική κυβέρνηση προσπάθησε να παρουσιάσει τα γεγονότα ως «αυθόρμητη πατριωτική αντίδραση» στην υποτιθέμενη επίθεση εναντίον του σπιτιού του Ατατούρκ. Στην πραγματικότητα, όμως, η τουρκική κοινωνία είχε ήδη εμποτιστεί με ανθελληνική ρητορική από εφημερίδες και κυβερνητικούς κύκλους, ιδιαίτερα μετά την ανάδειξη του Κυπριακού ζητήματος.
Η εφημερίδα «Χουριέτ», με έντονη εθνικιστική γραμμή, πρωταγωνίστησε στην καλλιέργεια μίσους, ενώ η οργάνωση «Η Κύπρος είναι Τουρκική» κινητοποίησε διαδηλώσεις και όξυνε το κλίμα. Παράλληλα, η τουρκική κυβέρνηση χρησιμοποίησε την ανθελληνική έξαρση για να αποπροσανατολίσει την κοινωνία από τα σοβαρά οικονομικά προβλήματα, όπως ο υψηλός πληθωρισμός και η επιβράδυνση της ανάπτυξης.
Οργανωμένος σχεδιασμός
Σύμφωνα με ξένους διπλωμάτες, τα γεγονότα δεν ήταν αυθόρμητα αλλά προμελετημένα. Λεωφορεία και πλοιάρια μετέφεραν διαδηλωτές από άλλες περιοχές στην Κωνσταντινούπολη, ενώ σε διάφορα σημεία είχαν προετοιμαστεί εργαλεία καταστροφής. Τα σπίτια και τα καταστήματα των Ελλήνων είχαν ήδη σημαδευτεί με τα αρχικά G.M.R. («μη μουσουλμάνος Ρωμιός»), διευκολύνοντας την επίθεση.
Βία και θηριωδίες
Η αγριότητα του πογκρόμ καταγράφηκε από διεθνείς ανταποκριτές. Ιερείς ξυλοκοπήθηκαν, βασανίστηκαν ή θανατώθηκαν με φρικτό τρόπο, ενώ εκκλησίες παραδόθηκαν στις φλόγες. Αναφορές κάνουν λόγο για δεκάδες βιασμούς, που όμως σπάνια καταγράφονταν επισήμως για να προστατευθεί η τιμή των οικογενειών.
Η αρχή του τέλους για τον ελληνισμό της Πόλης
Τα Σεπτεμβριανά σήμαναν το τέλος μιας μακραίωνης ελληνικής παρουσίας άνω των 2.000 ετών στην Κωνσταντινούπολη. Παρά τις προσπάθειες ανοικοδόμησης, οι διωγμοί που ακολούθησαν τη δεκαετία του ’60 δεν άφησαν περιθώρια επιβίωσης για την κοινότητα. Ο ελληνισμός της Πόλης υπέστη ένα ανεπανόρθωτο σοκ, που άλλαξε οριστικά τη δημογραφική και πολιτισμική φυσιογνωμία της περιοχής.
Η αντίδραση της ελληνικής κυβέρνησης
Η αντίδραση της ελληνικής κυβερνήσεως στα γεγονότα της 6ης – 7ης Σεπτεμβρίου 1955 υπήρξε από χλιαρή έως ανύπαρκτη. Αυτό οφείλεται εν μέρει στο γεγονός ότι ο τότε πρωθυπουργός Αλέξανδρος Παπάγος νοσούσε βαρύτατα και ουσιαστικώς η κυβέρνηση ήταν ακέφαλη. Από την άλλη, υπήρξαν έντονες συμμαχικές πιέσεις, ιδίως από τον Αμερικάνο Υπουργό Εξωτερικών Τζων Φόστερ Ντάλλες, ο οποίος κάλεσε και τις δύο πλευρές να επιδείξουν αυτοσυγκράτηση και να συμφιλιωθούν.
Μετά την ανάδειξη του Κωνσταντίνου Καραμανλή στην πρωθυπουργία στις 6 Οκτωβρίου 1955 και την αποχή της Ελλάδος από γυμνάσια του Ν.Α.Τ.Ο. στην Μεσόγειο, η Άγκυρα υποχρεώθηκε να αποδώσει μια στοιχειώδη ηθική ικανοποίηση στην Ελλάδα. Στις 24 Οκτωβρίου τίμησε σε ειδική τελετή στο στρατηγείο του Ν.Α.Τ.Ο. στην Σμύρνη την ελληνική σημαία, την οποία ύψωσε ο Τούρκος Υπουργός Εξωτερικών. Ταυτόχρονα με την έναρξη των ανθελληνικών γεγονότων στην Κωνσταντινούπολη, ο τουρκικός όχλος στην Σμύρνη επετέθη και κατέστρεψε το εκκλησάκι της Αγίας Φωτεινής, που λειτουργούσε στο στρατηγείο του Ν.Α.Τ.Ο. για τις ανάγκες των Ελλήνων αξιωματικών, λεηλάτησε τα σπίτια τους, ενώ προπηλάκισε αρκετούς απ’ αυτούς.
Η τύχη των πρωταιτίων του πογκρόμ
Από τα μέλη της κυβερνήσεως Μεντερές, συμμετοχή στην διοργάνωση του ανθελληνικού πογκρόμ φαίνεται να είχαν, εκτός από τον ίδιο τον πρωθυπουργό, οι Μαχμούτ Τζελάλ Μπαγιάρ, Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Μεχμέτ Φουάτ Κιοπρουλού, πρώην Υπουργός Εξωτερικών, Φατίν Ρουστού Ζορλού, Υπουργός Εξωτερικών, Ναμίκ Γκεντίκ, Υπουργός Εσωτερικών, Ετχέμ Μεντερές, Υπουργός Αμύνης και Φαχρεττίν Κερίμ Γκιοκάυ, βαλής (κυβερνήτης) της Κωνσταντινουπόλεως.
Στις 27 Μαΐου 1960 ομάδα αξιωματικών υπό τον στρατηγό Τζεμάλ Γκιουρσέλ κατέλαβε την εξουσία και οδήγησε σε δίκη 592 μέλη και συνεργάτες του Δημοκρατικού Κόμματος. Πολλοί απ’ αυτούς δικάστηκαν σε περισσότερες της μιας δίκες. Μια από τις σημαντικότερες δίκες ήταν αυτή για το Πογκρόμ της 6ης – 7ης Σεπτεμβρίου 1955. Ο Γκεντίκ αυτοκτόνησε λίγο μετά την επικράτηση του πραξικοπήματος. Οι Μπαγιάρ και Ετχέμ Μεντερές δεν δικάστηκαν καθόλου για την συμμετοχή τους στην διοργάνωση του πογκρόμ, ενώ ο Κιοπρουλού αθωώθηκε. Ο Γκιοκάυ απλώς στερήθηκε των πολιτικών του δικαιωμάτων. Ένοχοι ευρέθησαν μόνον οι Μεντερές και Ζορλού, γι’ αυτό και καταδικάστηκαν σε φυλάκιση 6 ετών. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι για άλλη, πολύ πιο ασήμαντη υπόθεση, αυτή της καταχρήσεως κεφαλαίων, ο Μεντερές καταδικάστηκε σε φυλάκιση 14 ετών και 2 μηνών. Αν και οι Αντνάν Μεντερές και Ζορλού καταδικάστηκαν στην εσχάτη των ποινών και απαγχονίστηκαν στην νήσο Ιμραλί, τον Σεπτέμβριο του 1961, εκείνο που βάρυνε στην θανατική καταδίκη τους ήταν οι κατηγορίες για παραβίαση του Τουρκικού Συντάγματος.
Οι Τούρκοι πρόξενοι της Θεσσαλονίκης, ο θυρωρός του Προξενείου που τοποθέτησε την βόμβα και ο φοιτητής Οκτάυ Εγκίν που μετέφερε την βόμβα στην Θεσσαλονίκη αθωώθηκαν. Ο Εγκίν αργότερα διορίστηκε Γενικός Διευθυντής Κρατικής Ασφαλείας και αργότερα Νομάρχης στην Νεάπολη (Nevşehir) της Καππαδοκίας.
