- Γράφει η ΑΡΓΥΡΩ ΚΑΡΑΚΩΣΤΑ*
Πρόσφατα, ένα πολιτικό πρόσωπο έκανε ειρωνικό σχόλιο στα social σχετικά με τους συνεταιρισμούς . Αυτό που ξέχασε να πει είναι κάτι σημαντικό: οι συνεταιρισμοί χρησιμοποιήθηκαν για δεκαετίες ως εργαλείο πολιτικής επιρροής και προσωπικής ανέλιξης.
Όταν ένα εργαλείο που δημιουργήθηκε για κοινό όφελος χρησιμοποιείται για προσωπικό όφελος, η ευθύνη δεν βαραίνει τον θεσμό, αλλά όσους τον καπηλεύτηκαν. Και αυτό είναι το βασικό μάθημα: οι συνεταιρισμοί απέτυχαν στην Ελλάδα όχι γιατί η ιδέα τους ήταν αδύναμη, αλλά γιατί παραδόθηκαν σε πολιτικά συμφέροντα.
Rochdale 1844: η γέννηση μιας ιδέας
Η ιστορία των συνεταιρισμών ξεκινά επίσημα στην Αγγλία, το 1844, στο Rochdale, βόρεια Αγγλία. Είκοσι οκτώ εργάτες υφαντουργίας φτωχοί, αλλά αποφασισμένοι ίδρυσαν ένα μικρό συνεταιριστικό παντοπωλείο.
Ο σκοπός τους ήταν απλός και καθαρός: να προστατευθούν από την αισχροκέρδεια των εμπόρων και να έχουν πρόσβαση σε φθηνά και ποιοτικά αγαθά.
Για να το πετύχουν, καθιέρωσαν κανόνες που έγιναν πρότυπο για όλους τους συνεταιρισμούς παγκοσμίως:
• Ένα μέλος – μία ψήφος: ανεξάρτητα από το πόσα χρήματα έβαλε, κάθε μέλος είχε ίση δύναμη στη λήψη αποφάσεων.
• Διαφάνεια: όλα τα βιβλία ήταν ανοιχτά και ελεγχόμενα από τα μέλη.
• Επιστροφή κερδών στα μέλη: τα πλεονάσματα μοιράζονταν ανάλογα με τη συμμετοχή, όχι απολύτως ισόποσα.
• Αυτονομία από κράτος και κόμματα: κανείς δεν μπορούσε να χειραγωγήσει τις αποφάσεις για πολιτικό όφελος.
• Εκπαίδευση των μελών: κάθε μέλος ενημερωνόταν και συμμετείχε ενεργά στη διοίκηση.
Αυτό το μοντέλο απέδειξε ότι η συλλογικότητα, η αλληλεγγύη και η διαφάνεια μπορούν να δημιουργήσουν βιώσιμους και δυνατούς θεσμούς.
Η διάδοση των συνεταιρισμών
Οι συνεταιρισμοί σύντομα εξαπλώθηκαν σε όλη την Ευρώπη. Αγρότες, ψαράδες και μικροπαραγωγοί βρήκαν τρόπο να πουλούν και να αγοράζουν με ασφάλεια, χωρίς να εξαρτώνται από εμπόρους ή τοκογλύφους.
Στην Ελλάδα, οι πρώτοι συνεταιρισμοί εμφανίστηκαν στις αρχές του 20ού αιώνα, κυρίως στον αγροτικό χώρο. Ήταν μικροί, τοπικοί και διοικούμενοι από τα μέλη τους. Παρείχαν:
• Οικονομική στήριξη
• Πρόσβαση σε αγορές
• Κοινωνική συνοχή και αλληλεγγύη
Ήταν, με λίγα λόγια, η «ασπίδα» της κοινότητας απέναντι στην οικονομική αβεβαιότητα.
Πολιτικοποίηση και παρακμή
Μετά τη δεκαετία του ’80, όμως, άρχισε η μεγάλη στροφή. Οι πολιτικοί και το κράτος είδαν στους συνεταιρισμούς πεδίο επιρροής και μέσο προώθησης συμφερόντων:
• Διορισμοί σε διοικήσεις με κομματικά κριτήρια
• Δάνεια και επιδοτήσεις χωρίς ελεγμένα σχέδια
• Χρήση των συνεταιρισμών ως εργαλεία ψήφων και πολιτικής πίεσης
Αυτό που κάποτε ήταν θεσμός αυτοοργάνωσης και διαφάνειας έγινε όχημα πολιτικής εκμετάλλευσης. Η συλλογική ευθύνη υποχώρησε μπροστά σε συμφέροντα λίγων.
Η κατάρρευση και η απαξίωση
Το αποτέλεσμα ήταν δραματικό:
• Χρεοκοπίες και διάλυση πολλών συνεταιρισμών
• Απώλεια εμπιστοσύνης από τα μέλη και τις κοινότητες
• Η λέξη «συνεταιρισμός» να ταυτίζεται με διαφθορά και αποτυχία
Η ιδέα όμως δεν φταίει. Οι συνεταιρισμοί απέτυχαν στην Ελλάδα επειδή ξεχάστηκε ο σκοπός τους και επικράτησαν τα κομματικά και προσωπικά συμφέροντα.
Το μάθημα της ιστορίας
Η Αγγλία έδειξε ότι όπου υπάρχει αυτονομία, διαφάνεια και συλλογικότητα, οι συνεταιρισμοί αντέχουν και ανθίζουν. Στην Ελλάδα, η πολιτική εκμετάλλευση τους κατέστρεψε.
Το μάθημα είναι σαφές: οι θεσμοί δεν αποτυγχάνουν από μόνοι τους. Αποτυγχάνουν όταν οι άνθρωποι που τους διαχειρίζονται ξεχνούν τον σκοπό τους και τους χρησιμοποιούν για προσωπικό όφελος.
Η ελπίδα για επανεκκίνηση
Οι συνεταιρισμοί μπορούν να ξαναγεννηθούν μόνο αν επιστρέψουν στις ρίζες τους:
• Στην τοπική κοινότητα
• Στη διαφάνεια και τη λογοδοσία
• Στην ισότητα και την ενεργή συμμετοχή των μελών
Η συλλογικότητα είναι δύναμη. Η πολιτική εκμετάλλευση είναι θάνατος. Αν θέλουμε να ξαναχτίσουμε συνεταιρισμούς που λειτουργούν, πρέπει πρώτα να κοιτάξουμε κατάματα την ιστορία και να αναγνωρίσουμε ποιοι πραγματικά φταίνε για την κατάρρευσή τους.
*Αργυρώ Καρακώστα, Γ.Γραμματέας Εμπορίου & Επιχειρηματικότητας Ανατολικής Στερεάς Ελλάδας
