- Γράφει ο Γιώργος Ουρανός
Η αποδόμηση του κοινωνικού χώρου εξ αιτίας της αύξησης της εγκληματικότητας, συχνά εκφράζεται με πλήθος από αρνητικά συναισθήματα είτε μεταξύ των πολιτών είτε μεταξύ κοινωνικών ή επαγγελματικών ομάδων, όπως δυσπιστίας, καχυποψίας, φθόνου αλλά και μη ευγενούς άμιλλας.
Η ανησυχία
Σήμερα στη χώρα μας, είναι ολοφάνερο πια ότι η παραβατικότητα και η εγκληματικότητα έχει μπει στην καθημερινότητα του κάθε τοπικού κοινωνικού χώρου. Οι αντικοινωνικές αυτές συμπεριφορές, έχουν ποικίλες μορφές και ακόμη διαφοροποιούνται αρκετά ως προς τη βαρύτητά τους. Και λέγοντας βαρύτητα, εννοούμε τόσο την έκτασή τους, όσο και το βάθος των κοινωνικών τραυμάτων που προξενούν. Χωρίς να υπάρχουν ακριβή στοιχεία επιστημονικών καταγραφών, τόσο ως προς την κατηγοριοποίηση όσο και ως προς τη μέτρηση του κοινωνικού τραύματος αλλά και από μόνον από τις ειδησεογραφικές αναφορές, διαπιστώνουμε σε πόσο μεγάλο έχει αναχθεί το κοινωνικό αυτό πρόβλημα. Οι παραβατικές και οι εγκληματικές ενέργειες εκτείνονται σε ένα ευρύ φάσμα συμπεριφορών, όπως απάτες οικονομικής φύσης, χρήση βίας, απαγωγή προσώπων και εκβιασμοί και φτάνουν ως και την πιο έσχατη μορφή, εκείνη της αφαίρεσης της ζωής!
Η διαχρονικότητα και η κατανομή
Ανατρέχοντας αρκετές δεκαετίες πίσω, από τη λήξη της Γερμανικής κατοχής και του Εμφυλίου πολέμου και εντεύθεν, το μεγαλύτερο μέρος των αντικοινωνικών αυτών συμπεριφορών, εκδηλώνονταν στις 3 – 4 μεγαλύτερες πόλεις της χώρας μας, δηλαδή στην Αθήνα, στον Πειραιά, στην Θεσσαλονίκη και ίσως και στην Πάτρα, όπου υπήρχε και η μεγαλύτερη συγκέντρωση πληθυσμού. Η μεγάλη αυτή ποσοστιαία πληθυσμιακή αναλογία των πόλεων αυτών στο επίπεδο του συνόλου της χώρας, ως ένα βαθμό δικαιολογούσε και στην κατανομή των βίαιων και λοιπών αυτών συμπεριφορών. Όμως και ένας εξίσου σημαντικός παράγοντας της κατανομής αυτής, ήταν και το ότι σε αυτές τις μεγαλουπόλεις , η υπερμεγένθυση των οποίων προέκυψε από την εσωτερική μετανάστευση, ο κοινωνικός ιστός λόγω της αποξένωσης είχε ήδη από τότε να χαλαρώνει και διαταράσσεται ανεπανόρθωτα. Έτσι στις εκτεταμένες γειτονιές των μεγαλουπόλεων, σε σύγκριση με τις εντοπισμένες γειτονιές της επαρχίας, δεν υπήρχαν πια οι συνθήκες ισχυρών δεσμών κοινωνικών και συγγενικών που θα μπορούσαν να αποτρέπουν τουλάχιστον κάποια από αυτά τα συμβάντα. Και ακόμη κατά ένα τρίτο παράγοντα, από την εμπειρία στον διεθνή χώρο, έχει παρατηρηθεί ότι στις περιοχές στις οποίες συντελείται οικονομική ανάπτυξη, παρουσιάζεται και ραγδαία αύξηση της παραβατικότητας. Και πράγματι τις χρονικές αυτές περιόδους για τη χώρα μας, το μεγαλύτερο μέρος της κοινωνικής και οικονομικής δραστηριότητας, κατά εντελώς δυσανάλογο ποσοστό μάλιστα, συντελούνταν σε αυτές τις μεγάλες πόλεις.
Η γεωγραφική διαφοροποίηση
Όμως, τις τελευταίες δεκαετίες και μάλιστα πιο συγκεκριμένα, μετά τη μεταπολίτευση και την δεκαετία του ΄80, υπήρξε μια αναστροφή του κλίματος της υπερσυγκέντρωσης του πληθυσμού στις 3 -4 αυτές μεγαλουπόλεις, καθότι αυτή, συντελούνταν πια ανά την επικράτεια, στις μεγαλύτερες πόλεις του κάθε νομού. Έτσι η κύρια οικονομική δραστηριότητα για τη χώρα μας επεκτάθηκε και περιφερειακά και μάλιστα περισσότερον στις περιοχές όπου υπήρχαν οι προϋποθέσεις τουριστικής ανάπτυξης. Εκτίμησή μας λοιπόν είναι ότι, η παραβατικότητα και η εγκληματικότητα αφενός έχει αυξηθεί αρκετά σε σχέση με τις παλιότερες δεκαετίες της μεταπολεμικής Ελλάδας, αλλά έχει επεκταθεί και γεωγραφικά στις περιοχές όπου συντελείται μεγαλύτερη οικονομική ανάπτυξη. Έτσι γεωγραφικές περιοχές όπου η οικονομική ανάπτυξη βρίσκεται ακόμη περιορισμένη όπως η Ήπειρος, η Δυτική Μακεδονία, η Θράκη και ακόμη τα νησιά του Βορείου Αιγαίου, οι παραβατικές αυτές συμπεριφορές, ποσοστιαία, βρίσκονται σε χαμηλότερα επίπεδα.
Οικονομική ανάπτυξη και εγκληματικότητα
Σίγουρα οι προοπτικές για την ανάπτυξη μιας περιοχής δεν μπορούν εκ των προτέρων να περιορίζονται ή να υποθάλπτονται με τον φόβο ή την απειλή της ενδεχόμενης αύξησης της παραβατικότητας και της εγκληματικότητας . Εξ άλλου σήμερα πια, ζώντας στην εποχή της παγκοσμιοποίησης και της απόλυτης διάχυσης της πληροφορίας, ο κάθε κοινωνικός χώρος αναπτύσσει τις δικές του δυναμικές μη δεχόμενος εξωτερικές κατευθυνόμενες πολιτικές παρεμβάσεις. Τα μοντέλα όπου οι κυβερνήσεις ή τα μεγάλα οικονομικά συμφέροντα μπορούσαν να χειραγωγούν και να κατευθύνουν τις προοπτικές ανάπτυξης μιας περιοχής ανήκουν πια στο παρελθόν. Όμως θεωρούμε ότι, όπως κάθε πρόοδος και καινοτομία ανάμεσα στα πολλά θετικά και οικουμενικά οφέλη που παρέχει στην κοινωνία, χάριν της φυσικής ισορροπίας και της δυνατότητας ελέγχου και επαναπροσδιορισμού των στόχων και των μεθόδων, εμφανίζει και αδυναμίες και αρνητικές επιδράσεις . Κατά κάποιο τρόπο λοιπόν τα αρνητικά αυτά φαινόμενα και συμβάντα κρίνονται ως αναπόφευκτα!
Ο ρόλος του κράτους και των μηχανισμών του
Κατά γενική ομολογία, όπως το κάθε κράτος έτσι και το δικό μας, μέσα από τους θεσμούς της εσωτερικής ασφάλειας , της δικαιοσύνης και του σωφρονισμού, έχει τη θεμελειώδη υποχρέωση να προστατεύει τους πολίτες του όταν εκτίθενται σε αυτές τις συμπεριφορές. Όμως το απογοητευτικό σε αυτή την περίπτωση είναι, το ότι οι θεσμοί αυτοί παρεμβαίνουν και βέβαια πολύ ορθά, όταν πια το θλιβερό συμβάν έχει πια συντελεσθεί. Αρκούνται στο να αναπτύσσουν δράσεις για τη διαλεύκανση των υποθέσεων τις συλλήψεις των εμπλεκόμενων υπευθύνων και τέλος στις ενέργειες απόδοσης δικαιοσύνης. Όμως η τιμωρίες των παραβατών, αποδεικνύεται εν τέλει ότι ελάχιστα λειτουργούν ως παράδειγμα για την αποτροπή κάποιων επόμενων των παραβατικών και εγκληματικών πράξεων.
Η κοινωνική άμυνα
Η θεώρηση ότι ένας κοινωνικός χώρος ο οποίος χαρακτηρίζεται ως περισσότερον ανεπτυγμένος ή προοδευμένος θα καταφέρνει να αποτρέπει τις αντικοινωνικές αυτές συμπεριφορές, δυστυχώς δεν επιβεβαιώνεται. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα όπου η βελτίωση των γενικών κοινωνικών συνθηκών αποτέλεσε ενισχυτικό παράγοντα στην αύξηση των αντικοινωνικών αυτών συμπεριφορών. Απλά στις περισσότερες αυτές περιπτώσεις, υπήρξε αλλαγή στις πρακτικές και στις μεθόδους της παραβατικότητας και εγκληματικότητας. Οι βλάβες όμως εις βάρος των πολιτών και των συνθηκών συμβίωσης στον κοινωνικό χώρο συνεχίστηκαν ή και επιδεινώθηκαν. Σίγουρα η κοινωνική πρόοδος πάντα είναι επιθυμητή και καλοδεχούμενη, χωρίς κατ΄ανάγκη να ελπίζουμε ότι αυτή από μόνη της θα μειώσει ή θα εξαλείψει τις αρνητικές συμπεριφορές.
Η αποδόμηση
Ωστόσο, η εμφάνιση των εν λόγω συμπεριφορών, αφήνει πάντα βαθιά τραύματα στον τοπικό κοινωνικό χώρο αλλά και ευρύτερα, και τα οποία δύσκολα επουλώνονται. Όμως εκείνο που κρίνεται ακόμη πιο επώδυνο, είναι το ότι δημιουργείται ένα έντονο αίσθημα ανασφάλειας στους πολίτες, με σημαντικές επιπτώσεις στην όλη τους δραστηριότητα. Δημιουργεί ισχυρά ρήγματα στον κοινωνικό ιστό, σε βαθμό που να απειλείται και η διατήρηση της αξιακής του κλίμακας και κυρίως στα ανθρωπιστικά της χαρακτηριστικά. Η αποδόμηση αυτή του κοινωνικού χώρου, συχνά εκφράζεται με πλήθος από αρνητικά συναισθήματα είτε μεταξύ των πολιτών είτε μεταξύ κοινωνικών ή επαγγελματικών ομάδων , όπως δυσπιστίας, καχυποψίας, φθόνου αλλά και μη ευγενούς άμιλλας. Οι αρνητικές αυτές συνθήκες κοινωνικής διαβίωσης αποτελούν τροχοπέδη στην πραγματική βελτίωση της κοινωνίας ως προς το πνεύμα ανθρωπιάς και αλληλεγγύης. Τις συνθήκες αυτές τις παρατηρούμε σε χώρες και λαούς οι οποίες χαρακτηρίζονται ως οι μητροπόλεις του καπιταλισμού, όπως οι μεγαλουπόλεις των Ηνωμένων πολιτειών ή το Χογκ Κόγκ, αλλά και σε χώρες που χαρακτηρίζονται ως αναπτυσσόμενες, όπως η Βραζιλία, το Μεξικό ή ακόμη και η Νότια Αφρική.
Η ανεκπλήρωτη προσδοκία
Στο σημείο αυτό, δεν θα διστάσουμε να διατυπώσουμε μια ίσως και ενορατική θέση για την διαιώνιση των αρνητικών αυτών συμπεριφορών καθότι αυτές αναπτύσσονται ανεξάρτητα από πολιτικές ή θρησκευτικές πεποιθήσεις, βαθμό προόδου των κοινωνικών χώρων αλλά και άλλων οικουμενικών χαρακτηριστικών. Θεωρούμε λοιπόν πως ο κύριος και γενεσιουργός παράγοντας για αυτές τις συμπεριφορές , είναι η ύπαρξη ΄΄των κοινωνικών και οικονομικών ανισοτήτων ‘’. Ωστόσο παραδεχόμαστε ότι η θέση μας αυτή για την εξάλειψη των αρνητικών αυτών συμπεριφορών περιορίζεται σε μια΄΄ανεκπλήρωτη προσδοκία΄΄, καθότι οι ανισότητες αυτές, όχι μόνο δεν εξαλείφονται, αλλά δυστυχώς στον σημερινό μας κόσμο, συνεχώς διευρύνονται.
Κάποιο βήμα;
Υπάρχουν χώρες και λαοί, όπου οι αρνητικές αυτές συμπεριφορές έχουν περιοριστεί σε αρκετό βαθμό. Σίγουρα οι κοινωνικοί αυτοί χώροι χαρακτηρίζονται από τις προσπάθειες των πολιτικών τους συστημάτων για την μείωση των κοινωνικών ανισοτήτων που προαναφέραμε. Είναι κοινωνικοί χώροι με ικανοποιητικό επίπεδο διαβίωσης, μορφωτική και πολιτισμική πρόοδο και κλίμακα αξιών με ισχυρά ανθρωπιστικά χαρακτηριστικά. Θα μπορούσαμε να μνημονεύσουμε κάποιες τέτοιες χώρες και λαούς, όπως των Σκανδιναβικών χωρών, του Καναδά, της Αυστραλίας και ίσως και κάποιων ολίγων άλλων. Καταλήγοντας λοιπόν όσον αφορά τη χώρα μας και τους πολίτες της, θα προχωρούσαμε σε κάποιες νουθεσίες, ως ένα πρώτο βήμα για μια καλλίτερη αντιμετώπιση του αρνητικού αυτού κοινωνικού φαινομένου που και συνεχώς διευρύνεται:
- Κατά πρώτον αποτεινόμενοι προς τους Έλληνες πολίτες , να παραδειγματιστούν ως προς τις πολιτικές τους επιλογές από τις προαναφερόμενες χώρες όπου οι κυβερνήσεις τους ελάμβαναν επί πολλές δεκαετίες μέτρα για την μείωση των ανισοτήτων.
- Κατά δεύτερον προς τις Ελληνικές κυβερνήσεις, να κατανοήσουν, ότι το να ανακοινώνονται ότι εξιχνιάζονται παραβατικές συμπεριφορές και εγκλήματα και να παρουσιάζονται διθυραμβικά ως μεγάλες κυβερνητικές επιτυχίες , δεν είναι ‘’η αναγκαία και ικανή συνθήκη’’ για την μείωσή τους!
- Και κατά τρίτον επίσης προς τις Ελληνικές κυβερνήσεις, να αντιληφθούν, ότι όσο δεν αναγνωρίζουν ότι οι πολιτικές τους δεν συμβάλλουν στην άμβλυνση ή έστω στην αισθητή μείωση των ανισοτήτων στο λαό τους, ας μην ελπίζουν σε περιορισμό ή μείωση των παραβατικών και εγκληματικών συμπεριφορών. Και αυτό μάλιστα και με όσα αστυνομικά και κατασταλτικά μέτρα και αν πάρουν!
