Η τετραμερής συνάντηση στο Κάιρο για τη Λιβύη, με τη συμμετοχή του Τούρκου υπουργού Εξωτερικών Χακάν Φιντάν, του Αιγύπτιου ομολόγου του Μπαντρ Αμπντελάτι, του Σαουδάραβα υπουργού Εξωτερικών Φαϊσάλ μπιν Φαρχάν και του Αμερικανού ανώτερου συμβούλου για αραβικές και αφρικανικές υποθέσεις Μασάντ Μπούλος, δεν ήταν μια απλή διπλωματική συνάντηση.
Ήταν μια εικόνα του νέου συσχετισμού ισχύος γύρω από τη Λιβύη και, κατ’ επέκταση, τη Μεσόγειο.
Το πιο ενδιαφέρον δεν είναι μόνο ποιοι κάθισαν στο τραπέζι. Είναι και ποιοι δεν κάθισαν. Η Λιβύη συζητήθηκε χωρίς κεντρική ευρωπαϊκή παρουσία, χωρίς Ελλάδα, χωρίς Κύπρο, χωρίς Ιταλία, παρότι όλες επηρεάζονται άμεσα από τη λιβυκή αστάθεια, το μεταναστευτικό, την ενέργεια και τις θαλάσσιες ζώνες.
Αυτό από μόνο του λέει πολλά.
Η Λιβύη ως κόμβος και όχι ως περιφερειακή εκκρεμότητα
Η Λιβύη δεν αντιμετωπίζεται πλέον απλώς ως μια χώρα σε παρατεταμένη κρίση μετά την πτώση του Καντάφι. Αντιμετωπίζεται ξανά ως κόμβος ισχύος.
Είναι πετρελαιοπαραγωγός χώρα, βρίσκεται απέναντι από την Ευρώπη, επηρεάζει άμεσα τις μεταναστευτικές ροές προς την Ιταλία και τη Μεσόγειο, συνδέεται με τον ανταγωνισμό Τουρκίας-Αιγύπτου, εμπλέκει τις ΗΠΑ, αλλά και αγγίζει τις ελληνικές και κυπριακές ανησυχίες λόγω του τουρκολιβυκού μνημονίου.
Η τετραμερής του Καΐρου δείχνει ότι οι βασικοί παίκτες δεν βλέπουν τη Λιβύη μόνο ως εσωτερικό πρόβλημα. Τη βλέπουν ως πεδίο όπου μπορεί να ρυθμιστεί ένα ευρύτερο πακέτο: ενέργεια, ασφάλεια, θαλάσσιες ισορροπίες, επενδύσεις, μεταναστευτικό και περιφερειακή επιρροή.
Η Τουρκία θέλει να εμφανιστεί ως απαραίτητος συνομιλητής
Για την Τουρκία, η συμμετοχή σε ένα τέτοιο σχήμα είναι πολιτικό κέρδος.
Η Άγκυρα δεν εμφανίζεται απλώς ως δύναμη που έχει στρατιωτική παρουσία στη δυτική Λιβύη ή ως χώρα που υπέγραψε το τουρκολιβυκό μνημόνιο. Εμφανίζεται ως δύναμη χωρίς την οποία δεν μπορεί να συζητηθεί σοβαρά η επόμενη ημέρα στη Λιβύη.
Αυτό είναι η ουσία: η Τουρκία προσπαθεί να μετατρέψει την παρουσία της στη Λιβύη από αμφισβητούμενη στρατιωτική εμπλοκή σε διπλωματική κανονικότητα.
Η φράση του Χακάν Φιντάν ότι, όταν συζητήθηκε η Λιβύη, υπήρξε ευκαιρία να τεθούν και «άλλα μεσογειακά ζητήματα», είναι το κλειδί. Για την Άγκυρα, η Λιβύη δεν είναι αποκομμένο μέτωπο. Είναι μέρος της ευρύτερης τουρκικής στρατηγικής στην Ανατολική Μεσόγειο.
Με απλά λόγια, η Τουρκία θέλει να πει: είμαι παρούσα στη Λιβύη, άρα είμαι παρούσα στη Μεσόγειο.
Η Αίγυπτος επιχειρεί να κρατήσει τον ρόλο του ρυθμιστή
Η Αίγυπτος έχει διαφορετική αγωνία. Δεν θέλει μια Λιβύη πλήρως χαοτική στα δυτικά της σύνορα. Δεν θέλει όμως και μια Λιβύη όπου η Τουρκία θα είναι ο κυρίαρχος εξωτερικός παίκτης.
Με την τετραμερή στο Κάιρο, η Αίγυπτος επιχειρεί να εμφανιστεί ως ο φυσικός αραβικός ρυθμιστής του λιβυκού. Θέλει να δείξει ότι δεν παρακολουθεί τις εξελίξεις, αλλά τις φιλοξενεί, τις διαμορφώνει και τις ελέγχει όσο μπορεί.
Η αιγυπτιακή θέση υπέρ της ενότητας, της κυριαρχίας και της ενοποίησης των θεσμών της Λιβύης δεν είναι μόνο διπλωματική φόρμουλα. Είναι και μήνυμα προς όλες τις πλευρές ότι το Κάιρο δεν θέλει μονιμοποίηση της λιβυκής διχοτόμησης.
Ταυτόχρονα, όμως, η παρουσία της Τουρκίας στο ίδιο τραπέζι δείχνει ότι Αίγυπτος και Άγκυρα έχουν περάσει σε πιο πρακτική φάση. Δεν έχουν λύσει τις αντιθέσεις τους. Τις διαχειρίζονται.
Η Σαουδική Αραβία ως δύναμη σταθεροποίησης και επιρροής
Η συμμετοχή της Σαουδικής Αραβίας έχει δική της σημασία. Το Ριάντ δεν έχει την ίδια άμεση γεωγραφική εμπλοκή με την Αίγυπτο ή την Τουρκία. Έχει όμως πολιτικό βάρος, οικονομική ισχύ και φιλοδοξία να εμφανίζεται ως δύναμη σταθεροποίησης στον αραβικό κόσμο.
Η παρουσία του Φαϊσάλ μπιν Φαρχάν δείχνει ότι η Σαουδική Αραβία δεν θέλει να αφήσει τη Λιβύη αποκλειστικά στα χέρια της Τουρκίας, της Αιγύπτου ή των δυτικών παικτών. Θέλει να είναι μέρος της εξίσωσης, ειδικά αν η επόμενη φάση στη Λιβύη συνδεθεί με ανοικοδόμηση, επενδύσεις, θεσμική ενοποίηση και οικονομικές συμφωνίες.
Η Σαουδική Αραβία δεν μπαίνει απαραίτητα για να «λύσει» το Λιβυκό. Μπαίνει για να μη λείπει από ένα τραπέζι όπου μπορεί να διαμορφωθεί η επόμενη ισορροπία στον νότιο μεσογειακό χώρο.
Οι ΗΠΑ επιστρέφουν με λογική συμφωνίας
Η αμερικανική παρουσία μέσω του Μασάντ Μπούλος είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο της νέας φάσης. Ο Μπούλος δεν λειτουργεί ως κλασικός διπλωμάτης. Εκφράζει περισσότερο την πρακτική, συναλλακτική λογική της κυβέρνησης Τραμπ: να υπάρξει μια συμφωνία που θα ενοποιεί θεσμούς, θα μειώνει την αστάθεια και θα ανοίγει χώρο για αμερικανικές ενεργειακές και επιχειρηματικές κινήσεις.
Η αμερικανική προσέγγιση δείχνει να δίνει προτεραιότητα σε τρία πράγματα: ενιαία κυβέρνηση, ενοποίηση θεσμών και αύξηση της πετρελαϊκής παραγωγής.
Αυτό δεν είναι ασήμαντο. Η Λιβύη διαθέτει τεράστια ενεργειακή αξία, αλλά η παραγωγή της έχει περιοριστεί επί χρόνια από συγκρούσεις, μπλόκα σε πετρελαϊκές εγκαταστάσεις, ανταγωνισμούς πολιτοφυλακών και θεσμική διάσπαση.
Οι ΗΠΑ βλέπουν ότι αν η Λιβύη σταθεροποιηθεί έστω μερικώς, μπορεί να γίνει ξανά σοβαρός ενεργειακός παίκτης. Βλέπουν επίσης ότι αν απουσιάσουν, το κενό θα το καλύψουν άλλοι: Τουρκία, Ρωσία, περιφερειακές δυνάμεις ή ευρωπαϊκές χώρες με αποσπασματικές πολιτικές.
Η παγίδα του power-sharing
Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν μια συμφωνία διαμοιρασμού εξουσίας μπορεί πράγματι να ενώσει τη Λιβύη ή αν απλώς θα παγώσει τη διχοτόμησή της με πιο θεσμικό τρόπο. Αυτό είναι το αδύναμο σημείο της αμερικανικής προσέγγισης.
Αν το σχέδιο στηριχθεί σε συμφωνία μεταξύ υφιστάμενων κέντρων ισχύος, οικογενειακών δικτύων, ένοπλων παραγόντων και πολιτικών ελίτ, μπορεί να φέρει προσωρινή ηρεμία. Μπορεί να διευκολύνει επενδύσεις. Μπορεί να μειώσει την ένταση.
Αλλά δεν σημαίνει ότι θα δημιουργήσει πραγματική πολιτική νομιμοποίηση.
Η Λιβύη έχει ήδη πληρώσει ακριβά τις προσωρινές λύσεις που έγιναν μόνιμες. Κάθε «μεταβατική» φόρμουλα κινδυνεύει να γίνει νέο καθεστώς, αν δεν συνοδευτεί από σαφές χρονοδιάγραμμα, θεσμικές εγγυήσεις, μηχανισμό λογοδοσίας και πραγματική συμφωνία για εκλογές.
Η ελληνική ανάγνωση
Για την Ελλάδα και την Κύπρο, η τετραμερής έχει άμεσο ενδιαφέρον. Όχι επειδή αποφασίστηκε κάτι συγκεκριμένο εις βάρος τους. Δεν υπάρχουν τέτοια στοιχεία. Αλλά επειδή η Τουρκία επιχειρεί να είναι παρούσα σε κάθε σχήμα όπου συζητείται η Λιβύη και, μέσω αυτής, η Μεσόγειος.
Η Αθήνα έχει εστιάσει, ορθά, στη νομική αμφισβήτηση του τουρκολιβυκού μνημονίου. Όμως η τετραμερής δείχνει ότι το ζήτημα δεν είναι μόνο νομικό. Είναι και πολιτικό.
Όταν η Τουρκία κάθεται σε τραπέζια για τη Λιβύη μαζί με τις ΗΠΑ, την Αίγυπτο και τη Σαουδική Αραβία, χτίζει εικόνα αναγκαίου παίκτη. Ακόμη κι αν οι θέσεις της δεν γίνονται δεκτές στο σύνολό τους, η παρουσία της παράγει αποτέλεσμα.
Για την Ελλάδα, το ερώτημα είναι αν αρκεί να απαντά εκ των υστέρων ή αν πρέπει να επενδύσει περισσότερο σε προληπτική διπλωματική παρουσία γύρω από τη Λιβύη: στην ανατολική και δυτική πλευρά της χώρας, στην Αίγυπτο, στην ΕΕ, στις ΗΠΑ και σε κάθε φόρουμ όπου ανοίγει η συζήτηση για τη λιβυκή επόμενη ημέρα.
Η ευρωπαϊκή απουσία
Η Ευρώπη είναι ο μεγάλος απών. Η Λιβύη επηρεάζει άμεσα την Ευρώπη στο μεταναστευτικό, στην ενέργεια και στην ασφάλεια. Παρ’ όλα αυτά, στην τετραμερή του Καΐρου δεν υπήρξε ενιαία ευρωπαϊκή παρουσία.
Αυτό δεν είναι καινούργιο. Η ΕΕ εδώ και χρόνια δυσκολεύεται να αποκτήσει κοινή γραμμή στη Λιβύη. Η Ιταλία βλέπει κυρίως μεταναστευτικό και ενεργειακά συμφέροντα. Η Γαλλία είχε παραδοσιακά άλλες προτεραιότητες. Η Ελλάδα ανησυχεί για τις θαλάσσιες ζώνες. Η Γερμανία κινήθηκε περισσότερο σε επίπεδο διαδικασίας, μέσω των διασκέψεων του Βερολίνου.
Το αποτέλεσμα είναι ότι η Ευρώπη συχνά πληρώνει τις συνέπειες, αλλά δεν διαμορφώνει πάντα τους όρους. Η τετραμερής το υπενθυμίζει με καθαρό τρόπο: όταν η ΕΕ δεν έχει ενιαία πολιτική, τα κενά τα καλύπτουν άλλοι.
Τι επιδιώκουν οι παίκτες
- Η Τουρκία επιδιώκει νομιμοποίηση της παρουσίας της και σύνδεση της Λιβύης με τη μεσογειακή της στρατηγική.
- Η Αίγυπτος επιδιώκει έλεγχο των εξελίξεων στα δυτικά της σύνορα και αποτροπή μιας τουρκικής μονοκρατορίας στη Λιβύη.
- Η Σαουδική Αραβία επιδιώκει ρόλο πολιτικού και οικονομικού σταθεροποιητή στον αραβικό χώρο.
- Οι ΗΠΑ επιδιώκουν μια πρακτική συμφωνία που θα ενοποιήσει θεσμούς, θα μειώσει το ρίσκο και θα ανοίξει δρόμο για ενεργειακές και οικονομικές συμφωνίες.
Η Λιβύη, όμως, παραμένει το αντικείμενο της διαπραγμάτευσης περισσότερο από όσο είναι ο πραγματικός διαμορφωτής της. Και αυτό είναι πρόβλημα.
Τα ερωτήματα που ανοίγουν
Η τετραμερής αφήνει περισσότερα ερωτήματα από όσα απαντά.
- Θα υπάρξει πραγματική πολιτική διαδικασία ή απλώς μια συμφωνία κορυφής μεταξύ ισχυρών εσωτερικών και εξωτερικών παικτών;
- Θα οδηγήσει η αμερικανική πρωτοβουλία σε ενιαία κυβέρνηση ή θα νομιμοποιήσει τους σημερινούς πόλους εξουσίας;
- Πόσο χώρο θα δώσει η Αίγυπτος στην Τουρκία και πόσο θα επιχειρήσει να την περιορίσει;
- Θα υπάρξει ευρωπαϊκή αντίδραση ή η ΕΕ θα συνεχίσει να κινείται αποσπασματικά;
- Πώς θα τοποθετηθεί η Ελλάδα, πέρα από την πάγια απόρριψη του τουρκολιβυκού μνημονίου;
- Και, κυρίως, ποια Λιβύη θα προκύψει: μια χώρα με ενιαία θεσμική λειτουργία ή ένα κράτος όπου η διχοτόμηση θα αποκτήσει απλώς νέο περιτύλιγμα;
Η τετραμερής του Καΐρου αποκαλύπτει ότι η Λιβύη ξαναμπαίνει στο κέντρο του μεσογειακού παιχνιδιού.
Η Τουρκία προσπαθεί να μετατρέψει την παρουσία της σε κανονικότητα. Η Αίγυπτος θέλει να κρατήσει τον ρόλο του ρυθμιστή. Η Σαουδική Αραβία διεκδικεί θέση στη νέα αρχιτεκτονική σταθερότητας. Οι ΗΠΑ επιστρέφουν με λογική συμφωνιών, ενέργειας και θεσμικής ενοποίησης.
Η Ευρώπη παρακολουθεί ένα τραπέζι που τις αφορά άμεσα, χωρίς να βρίσκονται σε αυτό. Αυτό είναι το πραγματικό μήνυμα της συνάντησης: η Λιβύη δεν είναι πια μόνο λιβυκή κρίση. Είναι πεδίο όπου ξαναμοιράζεται επιρροή στη Μεσόγειο. Και σε τέτοια πεδία, δεν μετρά μόνο ποιος έχει δίκιο νομικά. Μετρά και ποιος είναι παρών όταν γράφεται η επόμενη εξίσωση ισχύος.
