Νόμισμα των 20 σεντ (επί κυπριακής λίρας), εικονίζει τον Ζήνωνα Κιτιέα
- Γράφει η Νέφη Ιωαννίδου
Η «ευπλοΐα» της ζωής -η Φιλοσοφία. Η απελευθέρωση από τα δεσμά του πλούτου και η στροφή στη Φιλοσοφία. Η Στωική Ιδέα: «όταν ναυάγησα, άρχισα να φιλοσοφώ». Οξύμωρο να βρίσκει κανείς την ευτυχία, τη χαρά, την πληρότητα, σε ναυάγιο. Αποδοχή της πραγματικότητας μέσω της λογικής. Αλληγορία για τη ζωή είναι και την ψυχική αντοχή. Απάθεια, η επικρατούσα έννοια. Το ιδεώδες του σοφού: ούτε πολύ να χαίρεσαι ούτε πολύ να λυπάσαι: «σκάπτε ένδον -ένδον γαρ η πηγή του αγαθού».
Ζήνων ο Κιτιεύς (4ος αι. π.Χ.), από το Κίτιο της Κύπρου -ο ιδρυτής της Στωικής Φιλοσοφίας. Σε ένα από τα εμπορικά του ταξίδια, το πλοίο του Ζήνωνα ναυάγησε κοντά στην Αθήνα με όλο το εμπόρευμα του μαζί. Πένης στην Αθήνα, ανακάλυψε τη Φιλοσοφία: «το ναυάγιο αυτό ήταν το καλύτερο που μου συνέβη» -καθώς θεωρεί ότι τον οδήγησε στην «ευπλοΐα», την αληθινή ευτυχία: «Αφότου εναυάγησα ευπλοώ», αναφώνησε -βρήκε την ψυχή του.
Τελευταίος Στωικός ο Μάρκος Αυρήλιος (2ος αι. μ.χ.) Το έργο του «Τα Εις Εαυτόν» το γράφει εν μέσω πολέμου -είδος ημερολογίου σε δώδεκα χειρόγραφα, γραμμένα σε χαλεπούς και ακραίους καιρούς, στα ελληνικά, την επίσημη γλώσσα της εποχής, κοινή πρακτική συνήθης στους κύκλους των Ρωμαίων λογίων. Είναι ένα έργο που απευθύνεται σε ακραίες καταστάσεις της ταραγμένης εποχής του. Απώτερος στόχος της Φιλοσοφίας των Στωικών είναι η έλλειψη ψυχικού πόνου -η γαλήνη. Αυτό εννοούν όταν λένε «Απάθεια» (απουσία παθών) -και προϋποθέτει την υπομονετική ψυχή. Όλα τα ανωτέρω επιτυγχάνονται με την αρμονική συνύπαρξη με τη Φύση.
Σιωπηλή δύναμη, είναι η Στωϊκή Οδός: «κυριάρχησε στο μυαλό σου και ποτέ πια δεν θα μπορούν να σε ελέγχουν» -πρεσβεύουν οι Στωικοί. Ο άνθρωπος είναι «σάρκα», «νους» και «ηγεμονικό» (το οποίο «άρχει») -το τρίτο ρυθμίζει τα δύο πρώτα. Tα συναισθήματά μας δεν μας ελέγχουν -εμείς έχουμε τη δύναμη να τα ελέγχουμε. Όταν o άνθρωπος αφήνεται στα ορμέμφυτά του και φιμώνει τη λογική του, πέφτει σε κακουργήματα. Όχι έκδοτος στα πάθη, αλλά ηνιοχούμενος από τη σκέψη. Όταν υποταχθεί το σώμα στον ευσεβή ηγεμόνα νου, ο άνθρωπος φθάνει στην ψυχική καθαρότητα -«νους καθαρός κατά παθών ολεθρίων». Η αρχή του βίου είναι η τέχνη του βίου.
Η φιλοσοφία αυτή μας ενθαρρύνει να ζούμε ζωή αρετής, σκοπού και επικέντρωσης στο παρόν -το παρελθόν να μην μας απασχολεί και να μην ανησυχούμε για το μέλλον. Η αρετή είναι το μοναδικό αγαθό και επαρκεί για την ευτυχία. Ο στωικός βίος διέπεται από ενεργό ηθική συνείδηση. Ίσως ο Στωικισμός να μην ήταν τόσο κατανοητός σε πιο ανέμελες εποχές -σε δύσβατους καιρούς είναι εξαιρετικά χρήσιμος, μπορεί να οδηγήσει στην ευδαιμονία μέσα από τη λογική και τη γαλήνη.
Εξερευνώντας αυτές τις αρχές και ενσωματώνοντάς τις στην καθημερινή μας ζωή, μπορούμε να ανακαλύψουμε ένα νέο νόημα και μια εσωτερική ειρήνη. Βασική αρχή είναι η σωφροσύνη η οποία αναφέρεται σε ένα βίο όπου κυριαρχεί το μέτρο και ο έλεγχος των επιθυμιών μας. Αυτοπειθαρχία, ανεκτικότητα, αυτογνωσία και αποδοχή -διασφαλίζουν την προσωπική ανάπτυξη.
Οι Στωικοί φιλόσοφοι (ιδίως ο Ζήνων ο Κιτιεύς) επηρεάστηκαν βαθύτατα από τον Ηράκλειτο, υιοθετώντας την Κοσμολογία και τη Φυσική του. Για τους Στωικούς, όπως και για τον Ηράκλειτο, ο «Λόγος» (Λογική) είναι ο καθολικός νόμος που κυβερνά τα πάντα. Κεντρικό τους ηθικό δόγμα: η ευτυχία έγκειται στο να ζει κανείς σε συμφωνία με τη Φύση (και τον Λόγο). «Αφήστε τα βιβλία και καθίστε δίπλα σε ένα ποτάμι». Εκεί θα βρει γαλήνη η ψυχή.
Σώμα και ψυχή -ένα δίδυμο που ενώ είναι αδιαίρετο για το χριστιανικό δόγμα, για τους Στωικούς η θεωρία αυτή δεν υφίσταται. Το ανθρώπινο σώμα υπόκειται σε ανακύκληση. Οι αρχαίοι φιλόσοφοι Στωικοί πίστευαν ότι το σώμα είναι η φυλακή της ψυχής και ότι η σωτηρία της ψυχής είναι η ελευθέρωση της από το σώμα. Σύμφωνα με τον A.A. Long, ο Στωικισμός «υπήρξε η σημαντικότερη κίνηση στην ελληνιστική φιλοσοφία, και εκείνη που άσκησε τη μεγαλύτερη επίδραση -η επίδρασή του οποίου δεν περιορίστηκε στην κλασική αρχαιότητα. Για περισσότερο από τέσσερις αιώνες έχει οπαδούς μεγάλο αριθμό μορφωμένων ανθρώπων στον ελληνορωμαϊκό κόσμο Από την Αναγέννηση ως τα νεότερα χρόνια η επίδραση της στωικής ηθικής διδασκαλίας στον δυτικό πολιτισμό υπήρξε κυριαρχική».
Πρόδρομος της Χριστιανικής θρησκείας ο Στωικισμός, κηρύσσει τον Πανθεϊσμό -δηλαδή την αντίληψη πως «θεός είναι όλα και ο καθένας και πως ο καθένας και όλα είναι θεός». Ο πανθεϊσμός μοιάζει με τον πολυθεϊσμό (την πίστη σε πολλούς θεούς) αλλά τον υπερβαίνει διδάσκοντας πως όλα είναι θεός. «Το δέντρο είναι θεός, ο βράχος είναι θεός, το ζώο είναι θεός, ο ουρανός είναι θεός, ο ήλιος είναι θεός, εγώ είμαι θεός, εσύ είσαι θεός». Ο Πανθεϊσμός είναι η υπόθεση πίσω από πολλές λατρείες και ψευδοθρησκείες -π.χ. ο ινδουισμός και ο βουδισμός σε κάποιο βαθμό, οι διάφορες λατρείες για την ολότητα και την ενότητα, οι προσκυνητές της «μητέρας φύσης». Στο σύμπαν δεν υπάρχει μέρος στο οποίο ο Θεός να μην είναι παρών. Αυτό, όμως, δεν έχει σχέση με τις ιδέες του Πανθεϊσμού. Ο Θεός είναι παντού αλλά δεν είναι τα πάντα. Ο Θεός είναι παρών στο δέντρο και στον άνθρωπο, αλλά αυτό δεν κάνει το δέντρο ή τον άνθρωπο Θεό. Ο πανθεϊσμός δεν είναι βιβλική πίστη. Πολλοί χριστιανοί Πατέρες ήταν επηρεασμένοι από το Στωικισμό πολύ βαθύτερα από όσο ομολογούσαν οι ίδιοι.
Το τρίπτυχο Φυσική, Λογική, Ηθική είναι τα μέρη της Στωικής Φιλοσοφίας. Όλα στον κόσμο είναι έργο του Λόγου. Στωικισμός, ως η «Επιστήμη του ορθώς διαλέγεσθαι» (Long, Ελληνιστική Φιλοσοφία) -δεν είναι παρά ο τρόπος ζωής σύμφωνα με τη Φύση, και αποτελεί κυρίαρχο αγαθό, το τέλος (Brun, Ο Στωικισμός). Η έννοια του τέλους είναι συνυφασμένη με την έννοια της Αρετής και της Φύσης, καθιστώντας δύσκολη τη διάκριση ανάμεσά τους. «Πάλι ίσο είναι το να ζει κάποιος ενάρετα με το να ζει με εμπειρία όσων συμβαίνουν στη Φύση» (Διογένης Λαέρτιος). Στη Στωική φιλοσοφία η Αρετή δεν αποτελεί έναν εξωτερικό στόχο, αλλά είναι ο ίδιος έλλογος εαυτός που τελειοποιεί τον λόγο του.
«Τα χαρακτηριστικά της λογικής ψυχής: βλέπει τον εαυτό της, αναλύει τον εαυτό της, διαμορφώνει τον εαυτό της όπως θέλει, καρπώνεται η ίδια τους καρπούς της (γιατί τους καρπούς των φυτών και τα ανάλογα στην περίτωση των ζώων τα καρπώνονται άλλοι), πετυχαίνει τον σκοπό της όπου τυχόν κι αν στέκεται το τέρμα της ζωής. Ακόμα, περιέρχεται τον όλο κόσμο, το γύρω απ’ αυτόν κενό και περιτρέχει το σχήμα του εκτείνεται επίσης στην άπειρη διάρκεια, αγκαλιάζει την περιοδική παλιγγενεσία των πάντων, νοεί σφαιρικά και παρατηρεί ότι τίποτα καινούριο δεν θα δουν οι μετά από εμάς». Μάρκος Αυρήλιος
Η Στωική Ψυχή είναι σωματική. Δεν υπάρχει κάτι που να μην είναι σώμα ή κατάσταση Σώματος. Διάκριση ύλης-σώματος: η ύλη είναι παθητική και αδρανής, το πνεύμα έχει ενεργητικό χαρακτήρα. Οι Στωικοί έκαναν το τολμηρό βήμα να υποστηρίξουν ότι η ψυχή είναι σώμα -προηγείται ο Αριστοτέλης, με την ενδιάμεση θέση: «η ψυχή δεν είναι σώμα, δεν μπορεί όμως να υπάρξει χωρίς το σώμα». Αν δε πάμε πίσω στον Πλάτωνα και την Πλατωνική Αϋλοκρατία: «η ψυχή μπορεί να υπάρχει ανεξάρτητα από το σώμα και να διατηρεί τις ψυχολογικές της δυνάμεις».
Πρέπει λοιπόν, πρώτα να εξαγνίσεις το ηγεμονικό μέρος της ψυχής σου και να προγραμματίσεις τη ζωή σου: τώρα το υλικό που πρέπει να δουλέψω είναι η διάνοιά μου, όπως ο ξυλουργός τα ξύλα, ο υποδηματοποιός τα δέρματα» Επίκτητος, Διατριβαί
Ο Επίκτητος, μαζί με τον Σενέκα και τον Μάρκο Αυρήλιο, αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της Στωικής Σχολής. Στο βιβλίο «Επίκτητος: Ο δρόμος για την ελευθερία – Η πυξίδα των Στωικών» (σε μετάφραση του διακεκριμένου καθηγητή A.A. Long) παρουσιάζεται η καρδιά της Στωικής Φιλοσοφίας: « η αληθινή ελευθερία δεν είναι πολιτικό ή νομικό καθεστώς, αλλά μια εσωτερική κατάσταση πνευματικής ανεξαρτησίας».
Η διαχείριση των αρνητικών συναισθημάτων και η αφύπνιση των θετικών συναισθημάτων που απογειώνουν τον αληθινό δημιουργικό εαυτό και αυξάνουν την αποφασιστικότητα και την αυτοπεποίθηση είναι ο στόχος της Στωικής Φιλοσοφίας. Σε ποιους απευθύνεται ο Στωικός; Σε κάθε άνθρωπο που επιθυμεί να ζήσει μια ισορροπημένη ζωή. Η εποχή μας -εποχή της κρίσης των θεσμών- θα μπορούσε να εξελίξει το «Ευ Ζην», έτσι όπως το εννοεί η Στωική Φιλοσοφία.
