Εμίλ Ντιρκέμ: Από τη Συλλογική Συνείδηση στην Ψηφιακή Ανομία – Η Αναζήτηση της Κοινωνικής Συνοχής στον 21ο Αιώνα

Γράφει ο Νίκος Χ. Λαγκαδινός

Ο Γάλλος στοχαστής Εμίλ Ντιρκέμ (Émile Durkheim, 15 Απριλίου 1858 – 15 Νοεμβρίου 1917), παρατηρώντας τους κλυδωνισμούς της βιομηχανικής μετάβασης, ανέπτυξε τις έννοιες της κοινωνικής αλληλεγγύης και της ανομίας, θέτοντας το θεμελιώδες ερώτημα: Τι είναι αυτό που κρατά τους ανθρώπους ενωμένους όταν οι παραδοσιακοί δεσμοί καταρρέουν; Σήμερα, οι θεωρίες του προσφέρουν έναν πολύτιμο φακό για να αναλύσουμε την κρίση συνοχής στις σύγχρονες, ψηφιακά διαμεσολαβημένες κοινωνίες μας.

Για τον Ντιρκέμ, η αλληλεγγύη δεν είναι μια απλή συναισθηματική κατάσταση, αλλά η δομική βάση της κοινωνικής σταθερότητας. Στο έργο του «Περί του καταμερισμού της κοινωνικής εργασίας», διέκρινε δύο τύπους:

Η Μηχανική Αλληλεγγύη εμφανίζεται στις παραδοσιακές, προβιομηχανικές κοινωνίες. Τα μέλη τους μοιράζονται κοινές αξίες, παραδόσεις και θρησκεία (συλλογική συνείδηση). Η συνοχή βασίζεται στην ομοιότητα των ατόμων.

Η Οργανική Αλληλεγγύη χαρακτηρίζει τις σύγχρονες, αναπτυγμένες κοινωνίες. Εδώ, ο καταμερισμός της εργασίας είναι εξειδικευμένος. Οι άνθρωποι δεν είναι πλέον όμοιοι, αλλά είναι αλληλεξάρτητοι. Όπως τα όργανα ενός σώματος συνεργάζονται για την επιβίωση του οργανισμού, έτσι και οι επαγγελματικές ομάδες συνεργάζονται για τη λειτουργία της κοινωνίας.

Η Έννοια της Ανομίας

Τι συμβαίνει όμως όταν η κοινωνία αλλάζει πολύ γρήγορα; Ο Ντιρκέμ εισήγαγε τον όρο «ανομία» (anomie) για να περιγράψει μια κατάσταση «έλλειψης κανόνων».

Η ανομία δεν σημαίνει απαραίτητα την πλήρη απουσία νόμων, αλλά την κατάρρευση των κοινωνικών προτύπων που καθοδηγούν τη συμπεριφορά μας. Συμβαίνει συνήθως σε περιόδους απότομων οικονομικών κρίσεων ή ραγδαίας κοινωνικής εξέλιξης, όπου οι παλιές αξίες δεν ισχύουν πια και οι νέες δεν έχουν ακόμη εδραιωθεί.

Αποτέλεσμα είναι το άτομο νιώθει αποπροσανατολισμένο, χωρίς όρια στις επιθυμίες του, γεγονός που οδηγεί σε κοινωνική αστάθεια και, σε ακραίες περιπτώσεις, σε αύξηση των αυτοκτονιών (όπως ανέλυσε στο κλασικό του έργο «Η Αυτοκτονία»).

Ο Ντιρκέμ πίστευε ότι η λύση στην ανομία βρίσκεται στην ενδυνάμωση των κοινωνικών δεσμών. Η εκπαίδευση, η θρησκεία και οι επαγγελματικοί σύλλογοι λειτουργούν ως γέφυρες που συνδέουν το άτομο με το σύνολο, προσφέροντας ένα αίσθημα ανήκειν και ηθικής κατεύθυνσης.

Ο Ντιρκέμ μας θυμίζει ότι η ελευθερία του ατόμου δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς ένα υγιές κοινωνικό πλαίσιο. Σε έναν κόσμο που αλλάζει διαρκώς, το ερώτημα παραμένει: πώς μπορούμε να διατηρήσουμε την οργανική μας αλληλεγγύη χωρίς να διολισθήσουμε στην ανομία;

Είναι εντυπωσιακό το πώς ο Ντιρκέμ κατάφερε να μετατρέψει μια βαθιά προσωπική πράξη, όπως η αυτοκτονία, σε ένα κοινωνικό φαινόμενο που μπορεί να μετρηθεί και να αναλυθεί στατιστικά.

Στο εμβληματικό του έργο «Η Αυτοκτονία» (1897), υποστήριξε ότι οι αιτίες δεν βρίσκονται μόνο στην ψυχολογία του ατόμου, αλλά στον βαθμό κοινωνικής ενσωμάτωσης (integration) και κοινωνικής ρύθμισης (regulation).

Η Ανομική Αυτοκτονία (Anomic Suicide)

Αυτός ο τύπος αυτοκτονίας συνδέεται άμεσα με την έννοια της ανομίας που αναφέραμε πριν. Συμβαίνει όταν οι κοινωνικοί κανόνες που περιορίζουν τις επιθυμίες μας καταρρέουν. Ο Ντιρκέμ πίστευε ότι οι ανθρώπινες επιθυμίες είναι από τη φύση τους «ακόρεστες». Χρειαζόμαστε την κοινωνία για να μας θέσει όρια. Όταν συμβαίνει μια απότομη αλλαγή (π.χ. μια οικονομική καταστροφή ή ακόμα και ένας απότομος πλουτισμός), το κοινωνικό πλαίσιο χάνεται. Το άτομο δεν ξέρει πια τι είναι «δίκαιο» ή «εφικτό». Η έλλειψη ορίων προκαλεί απογοήτευση, άγχος και μια αίσθηση ότι η ζωή δεν έχει νόημα, οδηγώντας στην ανομική αυτοκτονία.

Η ανάλυση του Ντιρκέμ εξηγεί γιατί σε σύγχρονες κοινωνίες, όπου η ελευθερία είναι μέγιστη αλλά η κοινωνική συνοχή (η «οργανική αλληλεγγύη») είναι εύθραυστη, τα ποσοστά κατάθλιψης και αποξένωσης αυξάνονται. Η ανομία στην εποχή μας μπορεί να εμφανιστεί ως:

Η αίσθηση ότι «τίποτα δεν είναι σταθερό».

Η πίεση για συνεχή επιτυχία χωρίς σαφή ηθικά όρια.

Η διάλυση των παραδοσιακών κοινοτήτων (γειτονιά, οικογένεια).

«Όσο περισσότερα έχει κανείς, τόσο περισσότερα θέλει, αφού οι ικανοποιήσεις που λαμβάνει χρησιμεύουν μόνο για να διεγείρουν τις ανάγκες του αντί να τις καταπραΰνουν.» (Εμίλ Ντιρκέμ)

Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον πώς οι θεωρίες του 19ου αιώνα «κουμπώνουν» στην ψηφιακή πραγματικότητα του 21ου. Αν ο Ντιρκέμ ζούσε σήμερα, πιθανότατα θα έβλεπε τα social media ως ένα πεδίο όπου η οργανική αλληλεγγύη δοκιμάζεται και η ανομία παίρνει νέες, «ψηφιακές» μορφές.

Ψηφιακή Ανομία: Η Κατάρρευση των Ορίων

Στα κοινωνικά δίκτυα, οι παραδοσιακοί κανόνες συμπεριφοράς συχνά απουσιάζουν ή είναι θολοί. Αυτό δημιουργεί μια κατάσταση ψηφιακής ανομίας:

Το Instagram και το TikTok μας εκθέτουν συνεχώς σε πρότυπα ζωής που είναι μη ρεαλιστικά. Η έλλειψη «ορίων» στις προσδοκίες μας (θέλουμε πάντα περισσότερα likes, περισσότερη αναγνώριση, πιο τέλεια ζωή) οδηγεί σε μια μόνιμη κατάσταση ανικανοποίητου.

Η ανωνυμία και η απόσταση διαλύουν τους κοινωνικούς περιορισμούς. Όταν δεν υπάρχουν σαφείς ηθικοί κανόνες ή κυρώσεις, το άτομο διολισθαίνει σε αντικοινωνικές συμπεριφορές, ακριβώς επειδή νιώθει ότι βρίσκεται σε έναν χώρο «χωρίς νόμο».

Ο Ντιρκέμ πίστευε ότι η οργανική αλληλεγγύη βασίζεται στην αμοιβαία ανάγκη. Στον ψηφιακό κόσμο, αυτή η σύνδεση συχνά αντικαθίσταται από επιφανειακές αλληλεπιδράσεις:

Στα social media, τείνουμε να συνδεόμαστε μόνο με ανθρώπους που έχουν τις ίδιες απόψεις με εμάς (echo chambers). Αυτό θυμίζει τη «μηχανική αλληλεγγύη» των παραδοσιακών κοινωνιών (σύνδεση μέσω ομοιότητας), αλλά χωρίς το βάθος της πραγματικής κοινότητας.

Ενώ είμαστε «συνδεδεμένοι» με χιλιάδες άτομα, η ποιότητα της ενσωμάτωσης είναι χαμηλή. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αυτό που ο Durkheim ονόμασε Εγωιστική τάση, όπου το άτομο νιώθει απομονωμένο παρά την ψηφιακή του παρουσία.

Παρά τους κινδύνους, τα social media δημιουργούν και νέες μορφές συλλογικής συνείδησης. Κινήματα που εξαπλώνονται παγκοσμίως (όπως το #MeToo ή περιβαλλοντικές καμπάνιες) δείχνουν ότι η τεχνολογία μπορεί να δημιουργήσει στιγμές «συλλογικής αναβίωσης» (collective effervescence), όπου οι άνθρωποι ενώνονται κάτω από κοινές αξίες, έστω και ψηφιακά.

Η ανάλυση του Ντιρκέμ μας προειδοποιεί ότι η τεχνολογική πρόοδος (οργανική εξέλιξη) πρέπει να συνοδεύεται από ηθική ρύθμιση. Χωρίς κανόνες που προστατεύουν την ψυχική υγεία και την κοινωνική ποιότητα, ο ψηφιακός κόσμος κινδυνεύει να γίνει ένας «ανομικός» χώρος αποξένωσης.

Μπορεί, άραγε, ένας αλγόριθμος να αντικαταστήσει τους κοινωνικούς θεσμούς στη δημιουργία αλληλεγγύης ή μήπως χρειαζόμαστε μια νέα «ψηφιακή κοινωνιολογία» για να θέσουμε ξανά όρια;

Το ερώτημα για το αν ένας αλγόριθμος μπορεί να υποκαταστήσει τους κοινωνικούς θεσμούς στη δημιουργία αλληλεγγύης μας φέρνει αντιμέτωπους με μια νέα μορφή κοινωνικής οργάνωσης. Ο Ντιρκέμ θα έβλεπε τους αλγορίθμους ως τους νέους «ρυθμιστές» της συλλογικής μας συνείδησης, αλλά με μια ειδοποιό διαφορά: στερούνται ηθικού βάθους.

Οι κοινωνικοί θεσμοί (σχολείο, οικογένεια, κράτος) λειτουργούν παραδοσιακά με βάση ηθικές αξίες και το κοινό καλό. Αντίθετα, οι αλγόριθμοι των social media λειτουργούν με βάση τη μεγιστοποίηση της αλληλεπίδρασης (engagement).

Ο αλγόριθμος δεν ενδιαφέρεται αν μια πληροφορία είναι αληθής ή αν διχάζει την κοινωνία· ενδιαφέρεται μόνο αν θα σε κρατήσει στην οθόνη. Αυτό δημιουργεί μια «τεχνητή ανομία», όπου οι κανόνες του διαλόγου καταρρέουν προς όφελος του κέρδους. Χρειαζόμαστε μια «Ψηφιακή Ηθική» που να ενσωματώνεται στον κώδικα, μετατρέποντας τους αλγορίθμους από εργαλεία μάρκετινγκ σε εργαλεία κοινωνικής συνοχής.

Ο αλγόριθμος μας προσφέρει περιμένοντας να δούμε αυτό που ήδη μας αρέσει. Αυτό μας επιστρέφει πίσω στη Μηχανική Αλληλεγγύη (ένωση μέσω της ομοιότητας). Ενώ ο Ντιρκέμ θεωρούσε την Οργανική Αλληλεγγύη (την αποδοχή της διαφορετικότητας και την αλληλεξάρτηση) ως το αποκορύφωμα της εξέλιξης, ο αλγόριθμος μας «κλείνει» σε ψηφιακές φυλές.

Μπορεί η τεχνολογία να σχεδιαστεί έτσι ώστε να μας φέρνει σε επαφή με το «διαφορετικό» με τρόπο εποικοδομητικό, ενισχύοντας την οργανική συνοχή αντί για τον πολισμό.

Ο Ντιρκέμ περιέγραψε τη «συλλογική αναβίωση» ως εκείνες τις στιγμές που τα άτομα ενώνονται σε μια κοινή τελετουργία και νιώθουν μέρος κάτι μεγαλύτερου.

Τα hashtags, τα live streams και οι παγκόσμιες ψηφιακές κινητοποιήσεις είναι οι νέες μας τελετουργίες. Το ερώτημα είναι αν αυτές οι στιγμές έχουν διάρκεια. Η αυθεντική αλληλεγγύη απαιτεί θυσίες και δεσμεύσεις στην πραγματική ζωή, όχι μόνο ένα “like” ή ένα “share”.

Προς μια νέα «Ψηφιακή Κοινωνιολογία»

Για να αποφύγουμε την καθολική ανομία, η κοινωνιολογία του μέλλοντος προτείνει τον έλεγχο των αλγορίθμων ως προς το αν προάγουν την κοινωνική απομόνωση ή τη συνοχή. Η εκπαίδευση πρέπει να διδάσκει στο άτομο πώς να θέτει μόνο του τα «όρια» (αυτορρύθμιση) που ο ψηφιακός κόσμος αρνείται να του επιβάλει. Να γίνεται χρήση της τεχνολογίας για την ενίσχυση των φυσικών κοινοτήτων (π.χ. εφαρμογές για τη γειτονιά), συνδυάζοντας την ψηφιακή ευκολία με την πραγματική οργανική αλληλεγγύη. Η τεχνολογία δεν μπορεί να δημιουργήσει ηθική από μόνη της. Μπορεί μόνο να λειτουργήσει ως καθρέφτης ή ως μεγεθυντικός φακός των δικών μας κοινωνικών δεσμών.

Ο Ντιρκέμ μας δίδαξε ότι η κοινωνία δεν είναι απλώς ένα άθροισμα ατόμων, αλλά ένας ηθικός οργανισμός που αναπνέει μέσα από κοινές αξίες και κανόνες. Η «ανομία» που βιώνουμε σήμερα, μεταμφιεσμένη σε ψηφιακή κόπωση και ατέρμονη σύγκριση στα social media, επιβεβαιώνει την προειδοποίησή του: η απόλυτη ελευθερία χωρίς κοινωνικό πλαίσιο οδηγεί στην υπαρξιακή κρίση. Η πρόκληση για το μέλλον δεν είναι η επιστροφή σε μια παρωχημένη παράδοση, αλλά η οικοδόμηση μιας νέας «οργανικής αλληλεγγύης». Μιας αλληλεγγύης που θα μετατρέπει την ψηφιακή σύνδεση σε ουσιαστική ανθρώπινη επαφή, υπενθυμίζοντάς μας ότι ο άνθρωπος ολοκληρώνεται μόνο όταν αναγνωρίζει τον εαυτό του ως αναπόσπαστο κομμάτι ενός ευρύτερου συνόλου.