Επικό λάθος! Μια πολύ αστεία διασκευή της «Οδύσσειας»

Οι καβγάδες ήταν επικές. Η διασκευή της «Οδύσσειας» από τον Σερ Κρίστοφερ Νόλαν προκαλούσε ανατριχίλα πολύ πριν καν την δει κανείς. Πριν από την κυκλοφορία της στις 17 Ιουλίου, υπήρχε έντονη διαμάχη για τα πάντα, από την ηθοποιό που υποδυόταν την Ελένη (πολύ μαύρη), το χρώμα του λοφίου στο κράνος του Οδυσσέα (πολύ κόκκινο), την πανοπλία των στρατιωτών (επίσης πολύ μαύρη και πολύ σαν του Μπάτμαν) και το λεξιλόγιο του γιου του Οδυσσέα (πολύ Αμερικανού: σε κάποιο σημείο λέει «Μπαμπά»)…

Έτσι αρχίζει την αυστηρή κριτική του ο Economist εκόντρα στο κύμα των ιδιαίτερα θετικών πρώτων κριτικών. Με τίτλο «A very silly adaptation of “The Odyssey”», το βρετανικό περιοδικό αποδομεί με σκωπτική διάθεση όχι μόνο τις καλλιτεχνικές επιλογές του σκηνοθέτη, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο η σύγχρονη εποχή μεταμορφώνει τον Όμηρο σε πεδίο πολιτισμικής σύγκρουσης.

Από την Ελένη και το «dad» στις πανοπλίες αλά Μπάτμαν

Οι αντιπαραθέσεις είχαν αρχίσει πολύ πριν από την πρεμιέρα. Η επιλογή της Λουπίτα Νιόνγκο για τον ρόλο της Ελένης προκάλεσε αντιδράσεις σε συντηρητικούς κύκλους στις ΗΠΑ, ενώ αρνητικά σχόλια συγκέντρωσαν το κόκκινο λοφίο στο κράνος του Οδυσσέα, οι σκοτεινές πανοπλίες των Αχαιών και η στιγμή κατά την οποία ο Τηλέμαχος αποκαλεί τον πατέρα του «dad». Ο Νόλαν είχε απαντήσει ότι οι συζητήσεις που προηγούνται της θέασης μιας ταινίας είναι ουσιαστικά άνευ σημασίας, επειδή όσοι συμμετέχουν σε αυτές δεν γνωρίζουν ακόμη το έργο. Ο Economist θεωρεί, ωστόσο, ότι η ίδια η ταινία δεν διαλύει τις ανησυχίες για τους αναχρονισμούς. Αντίθετα, από την ψυχολογία των ηρώων μέχρι τα σκηνικά, βλέπει μια «Οδύσσεια» που μιλά περισσότερο για τη σημερινή Δύση παρά για τον σκληρό και αντιφατικό κόσμο του ομηρικού έπους.

Ένας Οδυσσέας υπερβολικά «καλός»

Στο επίκεντρο της κριτικής βρίσκεται ο Οδυσσέας του Ματ Ντέιμον. Κατά τον Economist, ο Νόλαν εξομαλύνει τις σκοτεινές και βαθιά προβληματικές πλευρές του αρχαίου ήρωα, μετατρέποντάς τον σε έναν ευκολότερα αποδεκτό σύγχρονο πρωταγωνιστή. Συμπεριφορές που στον Όμηρο αποτελούν μέρος της πονηριάς, της σκληρότητας και της ηθικής ασάφειας του Οδυσσέα αποδίδονται στην ταινία είτε στη χρήση ουσιών είτε σε μια πρώιμη μορφή μετατραυματικού στρες. Το περιοδικό ειρωνεύεται ότι η σύγχρονη τάση υπερδιάγνωσης έφτασε τελικά μέχρι τις ακτές της Ιθάκης. Πρόκειται για μια ερμηνεία που άλλοι κριτικοί αντιμετώπισαν πολύ πιο θετικά. Ο «Guardian», για παράδειγμα, είδε στο τραύμα του Οδυσσέα μια δυνατή μεταπολεμική αλληγορία για τους στρατιώτες που επιστρέφουν σωματικά από τον πόλεμο, αλλά χρειάζονται χρόνια για να επιστρέψουν ψυχικά και συναισθηματικά.

Παλάτια σαν ξενοδοχεία και εξορία σαν διακοπές

Εξίσου καυστική είναι η κριτική στην εικόνα της ταινίας. Οι στρατιώτες με τις κομψές, μεταλλικές πανοπλίες θυμίζουν, κατά το περιοδικό, φιγούρες του «Warhammer», ενώ τα φωτισμένα με κεριά παλάτια μοιάζουν περισσότερο με πολυτελή boutique ξενοδοχεία παρά με κατοικίες βίαιων πολέμαρχων. Στις σκηνές με την Καλυψώ της Σαρλίζ Θερόν, ο Οδυσσέας δεν φαίνεται να βιώνει μια βασανιστική εξορία, αλλά να απολαμβάνει μια σύντομη απόδραση στην Καραϊβική, περιτριγυρισμένος από παραλίες και λινά ενδύματα. Για την κινηματογραφική μορφή του Κύκλωπα, ο συντάκτης περιορίζεται στη δηλητηριώδη παρατήρηση ότι όσο λιγότερα ειπωθούν τόσο το καλύτερο.

Η πραγματική κριτική αφορά τη δική μας εποχή

Το ουσιαστικότερο σημείο του άρθρου βρίσκεται πέρα από τους αναχρονισμούς. Ο Economist υπενθυμίζει ότι κάθε εποχή αναδημιούργησε τον Όμηρο σύμφωνα με τις δικές της αξίες. οι Αθηναίοι μετέτρεψαν το έπος σε ψυχολογική τραγωδία, ο Αλεξάντερ Πόουπ έδωσε στον Οδυσσέα την κομψότητα του Διαφωτισμού και ο Τζέιμς Τζόις πρόσθεσε σεξουαλικότητα, εσωτερικό μονόλογο και μοντερνιστική ανία. Ο Νόλαν κάνει το ίδιο. Οι γυναίκες εκφράζουν σύγχρονες αντιλήψεις, ο Τρωικός Πόλεμος παρουσιάζεται ως σύγκρουση για τους εμπορικούς δρόμους και ο Οδυσσέας αποκτά το ψυχολογικό λεξιλόγιο του 21ου αιώνα. Αυτό είναι τελικά και το πιο ενδιαφέρον συμπέρασμα της κριτικής, όταν διαφωνούμε για την Ελένη, την πανοπλία ή τη λέξη «dad», δεν συγκρουόμαστε πραγματικά για τον Όμηρο. Συγκρουόμαστε για τη φυλή, την εκπροσώπηση, την αμερικανική πολιτισμική επιρροή, την αρρενωπότητα και τον τρόπο με τον οποίο θέλουμε να βλέπουμε τον ίδιο μας τον κόσμο.

Η «Οδύσσεια» αλλάζει μορφή εδώ και σχεδόν τρεις χιλιετίες. Η διασκευή του Νόλαν μπορεί, για τον Economist, να είναι υπερβολικά όμορφη, απλουστευτική και ακόμη και «ανόητη». Η θύελλα που προκάλεσε, όμως, αποδεικνύει ότι το έπος παραμένει ζωντανό και αρκετά ισχυρό ώστε κάθε γενιά να βλέπει μέσα του τη δική της αντανάκλαση.