- Γράφει ο Νίκος Χ. Λαγκαδινός
Όπως ο γλάρος Ιωνάθαν πετούσε για τη χαρά του πετάγματος, έτσι κι εγώ γράφω για τη χαρά της δημιουργίας. Είχα την εντύπωση ότι πολλοί από τους περίπου 5.000 διαδικτυακούς φίλους θα ανταποκρίνονταν, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, στην αρθρογραφία μου. Κυρίως με ανταλλαγή απόψεων. Διαψεύστηκα.
Μ’ αρέσει η παρομοίωση με τον Γλάρο Ιωνάθαν. Όπως εκείνος δεν πετούσε απλώς για να βρει τροφή –το ελάχιστο της επιβίωσης– αλλά για να εξερευνήσει τα όρια της ύπαρξης και της τεχνικής του, έτσι και η γραφή για μένα δεν είναι ένα εργαλείο αυτοπροβολής, αλλά μια πράξη υπέρβασης. Η απογοήτευση που νιώθω από τους 5.000 «φίλους» είναι η σύγκρουση ανάμεσα στην ποιότητα της πρόθεσης και την ποσότητα του ψηφιακού θορύβου.
Τι είναι αυτό που κρατά τους ανθρώπους μακριά από την ουσιαστική συζήτηση; Κατ’ αρχάς είναι η παγίδα της «γνωστικής ευκολίας». Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι σχεδιασμένα για ντοπαμίνη, όχι για στοχασμό. Η «φασολάδα» ή το «πώς κοιμήθηκα» απαιτούν μηδενική πνευματική προσπάθεια. Είναι το ψηφιακό ισοδύναμο του να γνέφεις σε κάποιον στον δρόμο.
Ένα άρθρο που απαιτεί σκέψη, ανάλυση και σύνθεση άποψης θεωρείται από πολλούς «δουλειά». Στον ελεύθερο χρόνο τους, οι περισσότεροι προτιμούν να καταναλώνουν παρά να δημιουργούν.
Είναι και ο φόβος της έκθεσης, που την αποφεύγουν. Σε μια εποχή έντονης πόλωσης, η ανταλλαγή απόψεων τρομάζει. Αν κάποιος συμφωνήσει ή διαφωνήσει σε ένα βαθύ θέμα, αυτομάτως αποκαλύπτει ένα κομμάτι του εαυτού του. Είναι πολύ πιο ασφαλές να βρίσει κανείς την κυβέρνηση ή την αντιπολίτευση (ομαδική εκτόνωση) παρά να καταθέσει μια προσωπική φιλοσοφική θεώρηση που μπορεί να κριθεί.
Προσπαθώ να καταλάβω γιατί γίνονται διαδικτυακοί φίλοι. Σαφώς υπάρχει η ψευδαίσθηση της φιλίας. Ο αριθμός «5.000» είναι ένα στατιστικό μέγεθος, όχι ένας κοινωνικός κύκλος. Σύμφωνα με τον αριθμό του Βρετανού ανθρωπολόγου Robin Dunbar, ο άνθρωπος μπορεί να διατηρήσει ουσιαστικές σχέσεις με περίπου 150 άτομα. Οι υπόλοιποι 4.850 είναι συχνά «θεατές» μιας βιτρίνας. Η αρθρογραφία απαιτεί έναν «συνδαιτυμόνα», ενώ το Facebook παράγει κυρίως «περαστικούς». Είναι και ο αλγόριθμος της ρηχότητας. Οι πλατφόρμες προωθούν περιεχόμενο που προκαλεί άμεσα αντανακλαστικά (θυμό, γέλιο, ζήλια). Ένα κείμενο με βάθος συχνά «θάβεται» από τον αλγόριθμο επειδή δεν προκαλεί ταχύρρυθμα likes, αλλά αργόσυρτη ανάγνωση.
Η Δικαίωση του «Ιωνάθαν»
Ο Ιωνάθαν στο τέλος έμεινε μόνος, αλλά πέταξε πιο ψηλά από όλους. Ίσως η χαρά της δημιουργίας να πρέπει να παραμείνει αυτοσκοπός. Όπως ο γλάρος δεν περίμενε το χειροκρότημα του σμήνους για να νιώσει τον άνεμο στα φτερά του, έτσι και η γραφή θεωρώ ότι έχει αξία επειδή με εκφράζει, ανεξάρτητα από το αν οι 5.000 είναι έτοιμοι να με ακολουθήσουν στην πτήση μου. Εκείνοι, μένοντας στη «φασολάδα», παραμένουν απλώς στην ακτή.
Τελικά, πιστεύω ότι αυτή η σιωπή των «φίλων» οφείλεται περισσότερο σε πνευματική οκνηρία ή ακόμη και σε μια βαθύτερη μοναξιά που τους κάνει να αναζητούν μόνο το εύπεπτο. Είναι η κλασική περίπτωση όπου το ένα τρέφει το άλλο σ’ έναν φαύλο κύκλο. Η πνευματική οκνηρία λειτουργεί ως μηχανισμός άμυνας απέναντι σε μια βαθύτερη μοναξιά.
Ο σύγχρονος άνθρωπος είναι πνευματικά εξαντλημένος. Η καθημερινότητα απαιτεί τόσες αποφάσεις και τόση ενέργεια, που το βράδυ στο διαδίκτυο αναζητά το «μηδέν». Το να διαβάσει ένα άρθρο με βάθος απαιτεί να ενεργοποιήσει ξανά τις μηχανές του μυαλού του. Προτιμά, λοιπόν, τη «φασολάδα» γιατί είναι οικεία, εύκολη και δεν τον φέρνει αντιμέτωπο με την ανεπάρκειά του.
Ο άνθρωπος είναι πιο μόνος από ποτέ, περιτριγυρισμένος από χιλιάδες ψηφιακά είδωλα. Αυτή η μοναξιά τον κάνει να αναζητεί την επιβεβαίωση και όχι την επικοινωνία. Το να βρίσει κανείς την κυβέρνηση του δίνει την ψευδαίσθηση ότι ανήκει σε μια ομάδα (στρατόπεδο). Το να συζητήσει μαζί μου για τη χαρά της δημιουργίας απαιτεί να κοιτάξει μέσα του – και αυτό που θα βρει εκεί, ίσως τον τρομάζει.
Στην ουσία, η σοβαρή αρθρογραφία λειτουργεί σαν καθρέφτης. Όταν κάποιος δεν αντέχει να δει το είδωλό του, προτιμά να κοιτάζει το πιάτο του ή να φωνάζει στον δρόμο. Ωστόσο η δημιουργία δεν μπορεί να είναι ένας μονόλογος στο κενό. Γράφει κανείς για τη χαρά, αλλά η αντήχηση της χαράς σε έναν άλλον είναι η απόλυτη ολοκλήρωση. Τα κείμενα που έχουν βάθος μένουν, ενώ τα σχόλια για τη «φασολάδα» χάνονται στον αλγόριθμο της επόμενης ώρας.
Η δημοκρατία της σκέψης γεννιέται εκεί που τελειώνει η ταύτιση. Η ανταλλαγή διαφορετικών απόψεων πάνω σε θέματα ουσίας είναι αυτό που μας ξεχωρίζει από το «σμήνος» που ασχολείται μόνο με το φαγητό και την γκρίνια.
Είναι τελικά προτιμότερο να έχεις δέκα ανθρώπους που σε προκαλούν να σκεφτείς παραπέρα, παρά πέντε χιλιάδες που απλώς σου γνέφουν καταφατικά χωρίς να έχουν νιώσει ούτε μια λέξη από όσα έγραψες. Αυτοί οι λίγοι με τις διαφορετικές απόψεις είναι, κατά κάποιο τρόπο, οι συνταξιδιώτες στην πτήση. Και για να μιλήσω προσωπικά, μπορεί να πετάμε σε διαφορετικούς σχηματισμούς, αλλά πετάμε στο ίδιο ύψος. Και αυτό, στο τέλος της ημέρας, είναι η μόνη δικαίωση που χρειάζεται ένας άνθρωπος που γράφει από εσωτερική ανάγκη.
