Στο προσκήνιο επανήλθε η συζήτηση γύρω από τους νεκρούς της εξέγερσης του Πολυτεχνείου, μετά τις δηλώσεις του υπουργού Υγείας, Άδωνι Γεωργιάδη, ο οποίος επικαλέστηκε το πόρισμα του εισαγγελέα Τσεβά, προκαλώντας την αντίδραση του ιστορικού στελέχους του ΠΑΣΟΚ και μέλους της Συντονιστικής Επιτροπής της εξέγερσης, Κώστα Λαλιώτη.
Μία ημέρα πριν από την 53η επέτειο της εξέγερσης του Νοεμβρίου του 1973, ο Άδωνις Γεωργιάδης, μιλώντας στα Παραπολιτικά 90,1, ρωτήθηκε για το ζήτημα των νεκρών και απάντησε: «Παραμένω πιστός στο πόρισμα Τσεβά που βγήκε επί υπουργίας Ευάγγελου Αβέρωφ. Πάρτε το και διαβάστε το να σας λυθούν οι ιστορικές απορίες».
Η αναφορά αυτή επανέφερε στο προσκήνιο το περιεχόμενο της εισαγγελικής έρευνας του 1974, αλλά και τις μεταγενέστερες ιστορικές καταγραφές για τους ανθρώπους που έχασαν τη ζωή τους κατά την καταστολή της εξέγερσης και τα γεγονότα που ακολούθησαν στους δρόμους της Αθήνας.
Τι αναφέρει το πόρισμα Τσεβά για τους νεκρούς του Πολυτεχνείου
Το πόρισμα του εισαγγελέα Δημήτρη Τσεβά συντάχθηκε το 1974 και περιλάμβανε τη διαπίστωση ότι «ουδείς απολύτως εκ των σπουδαστών του Πολυτεχνείου εφονεύθη κατά το ανωτέρω τριήμερον».
Η συγκεκριμένη αναφορά αφορούσε τους θανάτους εντός του χώρου του Πολυτεχνείου. Το ίδιο πόρισμα, ωστόσο, κατέγραφε νεκρούς και τραυματίες σε άλλα σημεία της Αθήνας, κατά τη διάρκεια της καταστολής της εξέγερσης από τις δυνάμεις του καθεστώτος.
Στην πρώτη επίσημη καταγραφή, που ολοκληρώθηκε τον Οκτώβριο του 1974, ο εισαγγελέας Τσεβάς εντόπισε 18 πλήρως βεβαιωμένους νεκρούς, καθώς και 16 περιπτώσεις για τις οποίες προέκυπταν σοβαρές ενδείξεις θανάτου. Συνολικά, η έρευνα έκανε λόγο για 34 νεκρούς, με πρώτο στη σχετική καταγραφή τον 17χρονο Διομήδη Κομνηνό.
Μάλιστα, ο ίδιος ο εισαγγελέας σημείωνε στο πόρισμά του ότι κατά τη διάρκεια της έρευνας προέκυψαν περιστατικά που τον οδήγησαν στην πεποίθηση πως οι νεκροί από τα γεγονότα του Πολυτεχνείου ήταν περισσότεροι από όσους είχαν επισήμως ανακοινωθεί.
Οι μεταγενέστερες έρευνες και οι καταγραφές των θυμάτων
Στα χρόνια που ακολούθησαν, πραγματοποιήθηκαν και άλλες έρευνες για την καταγραφή των θυμάτων της εξέγερσης.
Τον Μάιο του 1975, ο αντιεισαγγελέας Εφετών Ιωάννης Ζαγκίνης έκανε λόγο για 23 νεκρούς, ενώ κατά τη διάρκεια της δίκης που ακολούθησε προστέθηκε ακόμη μία περίπτωση.
Σημαντική ήταν και η έρευνα του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, υπό τον τότε διευθυντή του Ιδρύματος, δρα Λεωνίδα Καλλιβρετάκη. Σύμφωνα με τα στοιχεία της συγκεκριμένης έρευνας, οι επώνυμοι νεκροί ανέρχονται σε 24, ενώ οι ανώνυμοι σε 16.
Διαφορετική είναι η περίπτωση του καταλόγου που συντάχθηκε με πρωτοβουλία κυρίως της Προοδευτικής Ένωσης Μητέρων Ελλάδας (ΠΕΜΕ), καθώς περιλαμβάνει 88 ονόματα. Ωστόσο, η συγκεκριμένη λίστα δεν αφορά αποκλειστικά τα γεγονότα του Νοεμβρίου του 1973, αλλά ολόκληρη την περίοδο της δικτατορίας, από το 1967 έως το 1974.
Η απάντηση του Κώστα Λαλιώτη στον Άδωνι Γεωργιάδη
Οι δηλώσεις του υπουργού Υγείας προκάλεσαν την αντίδραση του Κώστα Λαλιώτη, ο οποίος συμμετείχε στην εξέγερση του Πολυτεχνείου ως μέλος της Συντονιστικής Επιτροπής.
Δημοσιογράφοι τον συνάντησαν στη Χαριλάου Τρικούπη, την ημέρα της προσχώρησης της Νίνας Κασιμάτη στο ΠΑΣΟΚ, και τον ρώτησαν για την αναφορά του Άδωνι Γεωργιάδη στο πόρισμα Τσεβά.
Ο ίδιος απάντησε με αιχμηρό τρόπο: «Γράψτε τα ονόματα των νεκρών και στείλτε τα στον αντιπρόεδρο της ΝΔ».
Στη συνέχεια, αναφέρθηκε και στην έκταση της καταστολής, λέγοντας: «Ξέρετε πόσες σφαίρες έπεσαν; Είκοσι δύο χιλιάδες, κατά αμάχων». Όπως σημείωσε, το συγκεκριμένο στοιχείο περιλαμβάνεται και στο βιβλίο του Λεωνίδα Καλλιβρετάκη «Το Πολυτεχνείο έξω από το Πολυτεχνείο».
Η συζήτηση για τον ρόλο της εξέγερσης στην πτώση της χούντας
Ο Άδωνις Γεωργιάδης κλήθηκε να απαντήσει και στο ερώτημα εάν αμφισβητεί συνολικά τα γεγονότα της εξέγερσης. Ο υπουργός Υγείας ξεκαθάρισε ότι δεν αμφισβητεί πως έγινε το Πολυτεχνείο, δηλώνοντας: «Πότε είπα ότι δεν έγινε; Προφανώς και έγινε το Πολυτεχνείο και οδήγησε στην πτώση του δικτάτορα Παπαδόπουλου και στην άνοδο του δικτάτορα Ιωαννίδη».
Η συζήτηση, ωστόσο, δεν περιορίζεται στον αριθμό των νεκρών. Στο επίκεντρο βρίσκεται εδώ και χρόνια και η ιστορική ερμηνεία της εξέγερσης, καθώς και ο ρόλος της στην πορεία προς την κατάρρευση της δικτατορίας.
Μία από τις απόψεις που έχουν διατυπωθεί υποστηρίζει ότι η εξέγερση συνέβαλε στην ανατροπή του Γεώργιου Παπαδόπουλου και στην άνοδο του Δημήτριου Ιωαννίδη, ανακόπτοντας παράλληλα το λεγόμενο «πείραμα Μαρκεζίνη» για τη σταδιακή φιλελευθεροποίηση του καθεστώτος. Στην ίδια προσέγγιση, η πτώση της χούντας συνδέεται κυρίως με τις συνέπειες των επιλογών της, ιδίως μετά το πραξικόπημα στην Κύπρο και την τουρκική εισβολή του 1974.
Απέναντι σε αυτή την ερμηνεία, ιστορικοί και πρόσωπα που συμμετείχαν στην αντιδικτατορική δράση επισημαίνουν τη σημασία της λαϊκής αντίστασης και της εξέγερσης του Νοεμβρίου του 1973, απορρίπτοντας την προσπάθεια υποβάθμισης του ρόλου τους στην ιστορική εξέλιξη.
Η αναφορά του Άδωνι Γεωργιάδη στο πόρισμα Τσεβά έφερε ξανά στην επιφάνεια αυτή την αντιπαράθεση, λίγες ώρες πριν από την επέτειο της εξέγερσης του Πολυτεχνείου.
