Σε αυτές τις συμπεριφορές συγκαταλέγονται η παροχή βοήθειας, η παρηγοριά ενός ατόμου που βρίσκεται σε δύσκολη συναισθηματική κατάσταση, η εκδήλωση συμπόνιας, το μοίρασμα, η συνεργασία, η προστασία των πιο ευάλωτων ατόμων, η διάσωση και η υπεράσπιση όσων έχουν ανάγκη. Οι πράξεις αυτές αποτελούν βασικό στοιχείο της κοινωνικής ανάπτυξης, καθώς διευκολύνουν τη δημιουργία θετικών διαπροσωπικών σχέσεων και ενισχύουν τη συνοχή μεταξύ των μελών μιας κοινωνικής ομάδας.
Ωστόσο, η προκοινωνική συμπεριφορά δεν περιορίζεται στην απόκτηση κοινωνικών δεξιοτήτων ή στην εκμάθηση κανόνων ευγενικής συμπεριφοράς. Όταν αναπτύσσεται σε μεγαλύτερο βαθμό, συνδέεται με βαθύτερα συναισθήματα, όπως η φιλία, το ενδιαφέρον, η συναισθηματική εγγύτητα και η ουσιαστική μέριμνα για τους άλλους. Σημαντικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία διαδραματίζει η ενσυναίσθηση, δηλαδή η ικανότητα του ατόμου να αντιλαμβάνεται, να κατανοεί και, σε κάποιον βαθμό, να συμμερίζεται τα συναισθήματα και την οπτική των άλλων ανθρώπων.
Για παράδειγμα, όταν ένα παιδί παρατηρεί έναν συνομήλικό του να είναι στενοχωρημένος και αισθάνεται και το ίδιο λύπη, επειδή αντιλαμβάνεται τη συναισθηματική του κατάσταση, εκδηλώνει μια μορφή ενσυναίσθησης. Η κατανόηση αυτή μπορεί να το οδηγήσει σε μια υποστηρικτική πράξη, όπως να πλησιάσει το άλλο παιδί, να το αγκαλιάσει ή να προσπαθήσει να το παρηγορήσει. Η ενσυναίσθηση, επομένως, μπορεί να λειτουργήσει ως κίνητρο για την εκδήλωση προκοινωνικών συμπεριφορών, καθώς βοηθά το παιδί να αναγνωρίζει πότε κάποιος χρειάζεται βοήθεια και να ανταποκρίνεται με ευαισθησία στις ανάγκες του.
Επιπλέον, η ενσυναίσθηση μπορεί να εκδηλώνεται μέσα από διαφορετικές αντιδράσεις, όπως οι εκφράσεις του προσώπου, οι αλλαγές στη συμπεριφορά και οι σωματικές αντιδράσεις που εμφανίζονται όταν το άτομο παρατηρεί κάποιον να υποφέρει ή να βρίσκεται σε δυσκολία. Οι εκδηλώσεις αυτές έχουν συσχετιστεί με την προκοινωνική συμπεριφορά, υποδεικνύοντας ότι τα άτομα που αντιλαμβάνονται και κατανοούν καλύτερα τα συναισθήματα των άλλων είναι πιθανότερο να ανταποκριθούν με γενναιοδωρία, υποστήριξη και διάθεση προσφοράς. Συνεπώς, η ικανότητα αναγνώρισης των συναισθημάτων και των αναγκών των άλλων αποτελεί σημαντικό παράγοντα για την ανάπτυξη ουσιαστικών κοινωνικών δεσμών.
Η ανάπτυξη της προκοινωνικής συμπεριφοράς ξεκινά ήδη από την πρώιμη παιδική ηλικία, καθώς παρατηρούνται σχετικές εκδηλώσεις ακόμη και σε παιδιά ηλικίας περίπου δύο ετών. Σε αυτό το στάδιο, τα παιδιά αρχίζουν σταδιακά να αντιλαμβάνονται ότι οι άλλοι άνθρωποι έχουν διαφορετικά συναισθήματα και ανάγκες από τα δικά τους και να εκδηλώνουν τις πρώτες μορφές βοήθειας, μοιράσματος ή παρηγοριάς. Καθώς μεγαλώνουν, οι συμπεριφορές αυτές μπορούν να γίνουν πιο σύνθετες και να χαρακτηρίζονται από μεγαλύτερη κατανόηση των συναισθημάτων των άλλων, καλύτερο έλεγχο των προσωπικών αντιδράσεων και πιο συνειδητή πρόθεση προσφοράς.
Καθοριστική είναι η συμβολή του οικογενειακού περιβάλλοντος στη διαμόρφωση αυτών των συμπεριφορών. Οι γονείς, μέσα από τον τρόπο με τον οποίο ανταποκρίνονται στις ανάγκες του παιδιού, εκφράζουν τα συναισθήματά τους και αντιμετωπίζουν τους άλλους ανθρώπους, λειτουργούν ως πρότυπα κοινωνικής συμπεριφοράς. Όταν ενθαρρύνουν την κατανόηση, τη συνεργασία και τη φροντίδα, δημιουργούν ευνοϊκές συνθήκες για την ανάπτυξη της ενσυναίσθησης και της διάθεσης για προσφορά. Αντίστοιχα, τα αδέλφια συμβάλλουν στη διαδικασία αυτή μέσα από τις καθημερινές αλληλεπιδράσεις, τα κοινά παιχνίδια, τη συνεργασία και την αντιμετώπιση συγκρούσεων. Μέσα σε αυτές τις εμπειρίες, τα παιδιά έχουν την ευκαιρία να εξασκηθούν στο μοίρασμα, στην αμοιβαιότητα και στην αναγνώριση των συναισθημάτων των άλλων.
Ιδιαίτερη σημασία έχει, επίσης, η ποιότητα του συναισθηματικού δεσμού που αναπτύσσει το παιδί με τα πρόσωπα φροντίδας. Τα παιδιά που έχουν ασφαλή δεσμό με τους γονείς ή τους βασικούς φροντιστές τους φαίνεται να διαθέτουν ευνοϊκότερες προϋποθέσεις για την ανάπτυξη θετικών σχέσεων με τους συνομηλίκους τους. Η αίσθηση ασφάλειας και εμπιστοσύνης μπορεί να τα βοηθήσει να προσεγγίζουν τους άλλους με μεγαλύτερη άνεση, να συνεργάζονται αποτελεσματικότερα και να ανταποκρίνονται πιο θετικά στις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις. Με αυτόν τον τρόπο, οι πρώιμες σχέσεις φροντίδας μπορούν να συμβάλουν στη διαμόρφωση συμπεριφορών που προάγουν τη συνεργασία και την κοινωνική προσαρμογή.
Παράλληλα, η εκδήλωση προκοινωνικής συμπεριφοράς επηρεάζεται και από τα ατομικά χαρακτηριστικά του παιδιού. Τα παιδιά που έχουν αναπτύξει καλύτερες δεξιότητες συναισθηματικής αυτορρύθμισης είναι συνήθως πιο ικανά να διαχειρίζονται τις παρορμήσεις και τις συναισθηματικές αντιδράσεις τους, με αποτέλεσμα να μπορούν να ανταποκρίνονται αποτελεσματικότερα στις ανάγκες των άλλων. Επιπλέον, η αυξημένη ευαισθησία απέναντι στη συναισθηματική κατάσταση των γύρω τους, η συμπόνια και η ικανότητα να αναγνωρίζουν διαφορετικές επιθυμίες και ενδιαφέροντα συνδέονται με συχνότερες εκδηλώσεις βοήθειας και συνεργασίας.
Συνολικά, η προκοινωνική συμπεριφορά αποτελεί μια σύνθετη αναπτυξιακή διαδικασία, η οποία διαμορφώνεται μέσα από την αλληλεπίδραση των συναισθηματικών, οικογενειακών και ατομικών παραγόντων. Η ενσυναίσθηση, η ποιότητα των σχέσεων με τους γονείς και τα αδέλφια, καθώς και η ικανότητα συναισθηματικής αυτορρύθμισης συμβάλλουν στην ανάπτυξη της διάθεσης για βοήθεια και συνεργασία. Επομένως, η ενίσχυση ενός υποστηρικτικού οικογενειακού περιβάλλοντος και η καλλιέργεια της συναισθηματικής επίγνωσης μπορούν να αποτελέσουν σημαντικές προϋποθέσεις για την ανάπτυξη κοινωνικά υπεύθυνων παιδιών, τα οποία είναι σε θέση να αναγνωρίζουν τις ανάγκες των άλλων και να συμμετέχουν ενεργά στη δημιουργία θετικών διαπροσωπικών σχέσεων.
Πηγή: Dunn, W.L. & Craig, G.J. (2021). Κατανοώντας την ανάπτυξη του ανθρώπου. Εκδόσεις Παπαζήση.
Posted by Κουραβάνας Νικόλαος- Παπαδοπούλου Ελένη, Ψυχολόγοι, MSc
