State Tretyakov Gallery, Moscow (photos © Heritage Image Partnership Ltd/Alamy Stock Photo)
Γράφει ο ΝΙΚΟΣ Χ. ΛΑΓΚΑΔΙΝΟΣ
Θα έλεγα ότι ζούμε στην εποχή της αποθέωσης του Πολέμου. Ο αρχαίος θεός του πολέμου, ο Άρης, θα ένιωθε ευτυχισμένος με τις πολεμικές συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή, στην Ουκρανία, στο Σουδάν και σε διάφορες άλλες περιοχές του πλανήτη. Ο αρχαίος θεός Άρης, σύμβολο της βίαιης, ανεξέλεγκτης και συχνά παράλογης πλευράς της σύγκρουσης, θα ένιωθε πράγματι δικαιωμένος. Η εικόνα του, ως μιας θεότητας που δεν νοιάζεται για τη στρατηγική αλλά για την εξάπλωση των αιματηρών συγκρούσεων, αντικατοπτρίζει δυστυχώς την κατάσταση που επικρατεί σε πολλά μέρη του κόσμου.
Στις μέρες μας, ο πόλεμος δεν περιορίζεται σε κλασικές μάχες μεταξύ κρατών. Έχει πάρει πολλές και σύνθετες μορφές, όπως λόγου χάρη είναι ο Πόλεμος των Πληρεξουσίων (Proxy Wars). Πολλές από τις συγκρούσεις που ανέφερα παραπάνω, όπως αυτές στη Μέση Ανατολή, δεν είναι απλώς εμφύλιοι πόλεμοι, αλλά πεδία αντιπαράθεσης για μεγάλες δυνάμεις. Χρησιμοποιούν τοπικές ομάδες για να προωθήσουν τα δικά τους συμφέροντα, με αποτέλεσμα οι τοπικοί πληθυσμοί να γίνονται πιόνια σε μια παγκόσμια σκακιέρα.
Εκτός από τα όπλα, χρησιμοποιούνται πλέον ως πολεμικά εργαλεία η παραπληροφόρηση, οι κυβερνοεπιθέσεις και η οικονομική πίεση. Αυτές οι τακτικές θολώνουν τη γραμμή μεταξύ ειρήνης και πολέμου, δημιουργώντας ένα κλίμα συνεχούς αβεβαιότητας.
Οι παραδοσιακοί στρατοί αντιμετωπίζουν μη κρατικούς δρώντες (π.χ. αντάρτες, τρομοκρατικές ομάδες). Αυτές οι συγκρούσεις είναι ιδιαίτερα αιματηρές, καθώς συχνά δεν έχουν κανόνες και στοχεύουν αδιακρίτως σε αμάχους.
Παρόλο που η Ευρώπη και η Δύση δεν βιώνουν πόλεμο σε δικό τους έδαφος με την ίδια ένταση, ο “Άρης” βρίσκεται και εκεί. Η συνεχής στρατιωτικοποίηση της εξωτερικής πολιτικής, η τεράστια αύξηση των αμυντικών δαπανών και η αδιάκοπη προβολή πολεμικών εικόνων στα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης δημιουργούν μια αίσθηση ότι ο πόλεμος είναι μια αποδεκτή, ίσως και αναπόφευκτη, κατάσταση. Η πολεμική βιομηχανία ανθίζει, ενώ η απουσία ουσιαστικών διπλωματικών πρωτοβουλιών για την ειρήνη γίνεται ολοένα και πιο εμφανής.
Ο Άρης, ως θεός του χάους, της ωμής βίας και της αδυσώπητης αντιπαράθεσης, είναι παρών σε κάθε γωνιά του πλανήτη. Οι σημερινές συγκρούσεις, είτε πρόκειται για τον πόλεμο στην Ουκρανία, είτε για τις πολύπλοκες διαμάχες στο Σουδάν και τη Μέση Ανατολή, μοιάζουν να έχουν χάσει τον στρατηγικό τους χαρακτήρα και να έχουν μετατραπεί σε μία ανεξέλεγκτη δίνη αίματος και καταστροφής. Σε αυτό το πλαίσιο, η αποθέωση του πολέμου δεν είναι απλώς μια μεταφορά, αλλά μια ζοφερή πραγματικότητα.
Η μεγαλύτερη απειλή από την “αποθέωση” του πολέμου δεν είναι απλώς η φυσική καταστροφή ή οι ανθρώπινες απώλειες που προκαλεί κάθε μεμονωμένη σύγκρουση. Η πιο βαθιά και μακροπρόθεσμη απειλή είναι η ομαλοποίηση της βίας.
Όταν ο πόλεμος γίνεται μια σχεδόν καθημερινή είδηση, όταν οι πολεμικές συγκρούσεις αντιμετωπίζονται ως ένα αναπόφευκτο και μόνιμο κομμάτι της διεθνούς πολιτικής, τότε αρχίζει να διαβρώνεται η ίδια η έννοια της ειρήνης. Αυτή η ομαλοποίηση έχει σοβαρές συνέπειες:
Η πολεμική λύση αρχίζει να θεωρείται η πρώτη και όχι η τελευταία επιλογή. Οι προσπάθειες για διπλωματία, διάλογο και ειρηνική επίλυση διαφορών υποχωρούν, καθώς η στρατιωτική ισχύς παρουσιάζεται ως το μόνο αποτελεσματικό εργαλείο. Αυτό δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο, όπου η αδυναμία της διπλωματίας οδηγεί σε περισσότερο πόλεμο.
Μέσα από την συνεχή προβολή της βίας, οι άνθρωποι γίνονται λιγότερο ευαίσθητοι. Οι εικόνες καταστροφής και οι αναφορές σε νεκρούς και πρόσφυγες χάνουν τη δύναμή τους. Ο πόνος των άλλων γίνεται μια μακρινή, αφηρημένη έννοια. Αυτή η ηθική αποχαύνωση καθιστά πιο εύκολη την αποδοχή της βίας ως μέσο για την επίτευξη στόχων.
Όταν ο πόλεμος θεωρείται μια μόνιμη κατάσταση, η ελπίδα για έναν κόσμο χωρίς συγκρούσεις σβήνει. Οι νέες γενιές μεγαλώνουν με την ιδέα ότι η βία είναι φυσιολογική, γεγονός που μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την ικανότητά τους να οραματιστούν και να οικοδομήσουν ένα μέλλον ειρήνης.
Συνοπτικά, η μεγαλύτερη απειλή δεν είναι μόνο η καταστροφή που συμβαίνει τώρα, αλλά η αλλαγή της νοοτροπίας που οδηγεί στην αποδοχή ότι ο πόλεμος είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ανθρώπινης ύπαρξης. Αυτή η αποδοχή μπορεί να καθορίσει το μέλλον μας για τις επόμενες δεκαετίες.
