Το ΑΠΕ-ΜΠΕ στην έκθεση «Άνθρωποι και Ζώα: μια πανάρχαια σχέση» στο Εθνικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Γουλανδρή

by Times Newsroom

«Είναι μια έκθεση που θέλει να περιγράψει την ιστορία των σχέσεων των ανθρώπων με τα ζώα», δήλωσε ο Νίκος Παπαδημητρίου, διευθυντής του Μουσείου Κανελλοπούλου, που μαζί με τη Μαρία Δημάκη, υπεύθυνη συλλογών του Εθνικού Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Γουλανδρή (ΕΜΦΙΓ), παρουσίασαν στο ΑΠΕ-ΜΠΕ και στην Ελένη Μάρκου την έκθεση «Άνθρωποι και Ζώα: μια πανάρχαια σχέση». Η έκθεση στο ΕΜΦΙΓ, που ξεκινά στις 18 Νοεμβρίου 2026, θα διαρκέσει έως τις 30 Απριλίου 2027.

Με κεντρικούς ήρωες τα ζώα, 140 περίπου αρχαιότητες από τη συλλογή του Μουσείου Παύλου και Αλεξάνδρας Κανελλοπούλου «ταξίδεψαν» στην Κηφισιά όπου για πρώτη φορά ένα μουσείο φυσικής ιστορίας και ένα αρχαιολογικό μουσείο συνεργάζονται για να φωτίσουν τη σύνθετη και διαχρονική σχέση ανθρώπου και ζώων. Παράλληλα, σύγχρονα ζωολογικά κατάλοιπα από τη συγκριτική συλλογή της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα – Εργαστήριο Αρχαιολογικών Επιστημών M.H. Wiener, προσφέρουν μια διαφορετική ματιά στον τρόπο με τον οποίο μελετάμε σήμερα τη σχέση ανθρώπων και ζώων στην αρχαιότητα.

«Περί τα ζώα ιστορίαι»

Η εισαγωγική ενότητα, που αναπτύσσεται σε τρεις αίθουσες της (πρώην) βοτανικής συλλογής του Μουσείου, παρουσιάζει τη διαχρονική σχέση ανθρώπων και ζώων στην αρχαιότητα. «Ξεκινάμε με το πώς μελετάμε σήμερα τα ζώα στην αρχαιότητα. Και για να τα μελετήσουμε έχουμε τρεις μεγάλες πηγές -η μία είναι τα αρχαία κείμενα. Κι εδώ έχουμε μια έκδοση του 1783 του έργου του Αριστοτέλη ‘Περί τα ζώα ιστορίαι’. Ο Αριστοτέλης, ο σημαντικότερος μελετητής της αρχαιότητας για τα ζώα, έχει γράψει πολλές μελέτες και παραμένει σημαντικό το έργο του μέχρι και την Αναγέννηση», είπε ο Ν. Παπαδημητρίου στο ΑΠΕ-ΜΠΕ για την υποενότητα, όπου παρουσιάζονται κι άλλα βιβλία με αρχαία κείμενα, ενώ ένα επιτοίχιο εικαστικό προβάλλει μικρό μέρος του κειμένου από το «Περί τα ζώα ιστορίαι». «Το κάναμε γιατί κάποια από αυτά είναι πολύ αστεία. Πρόκειται για ένα πολύ σημαντικό κείμενο, που είναι και πολύ αστείο, γιατί μας λέει τι κάνει το κάθε ζώο, ο ελέφαντας, ο χαμαιλέων, ο πάρδαλος κλπ, πώς αναπνέει, πώς είναι η ανατομία του, πώς αναπαράγεται…».

Η δεύτερη πηγή γνώσεων προέρχεται από τα οστά ζώων από τις ανασκαφές, ενώ η τρίτη πηγή από την οποία αντλούνται πληροφορίες είναι η αρχαία τέχνη. «Δηλαδή αγγεία, ειδώλια, νομίσματα, γλυπτά… Ένας αρχαιολόγος πρέπει να εκτιμήσει τι είδους πληροφορίες του δίνει το αρχαίο έργο. Για παράδειγμα, στο νόμισμα από τη Μένδη της Χαλκιδικής υπάρχει ένας γνωστός μύθος με τον Διόνυσο πάνω σε ένα γαϊδούρι. Αυτό είναι μυθικό, έχει όμως και ενδιαφέρον γιατί η Μένδη παρήγαγε δύο πράγματα. Κρασί και γαϊδούρια. Δηλαδή, εξέτρεφαν γαϊδούρια που στη συνέχεια πούλαγαν στον υπόλοιπο κόσμο. Επίσης, αυτό το λυχνάρι με τον ρινόκερο, ο οποίος βέβαια δεν υπάρχει στην αρχαία Ελλάδα, δείχνει κάτι εξωτικό. Άρα δουλειά των αρχαιολόγων είναι αυτά να τα εκτιμήσει», επισήμανε ο συνομιλητής του ΑΠΕ-ΜΠΕ.

Μείωση βιοποικιλότητας

Μέρος της εισαγωγικής ενότητας αφορά και τους τρόπους αλληλεπίδρασης μεταξύ ζώων και ανθρώπων, όπως η οικονομία, η καθημερινή ζωή, τα ζώα-συνεργάτες και η σχέση ζώων και  παιδιών. «Στην αρχαία Ελλάδα υπήρχαν πολλά ζώα τα οποία είχαν εξημερώσει γιατί ο άνθρωπος τα θεωρούσε πολύ χρήσιμα, όπως για παράδειγμα αγελάδες, αιγοπρόβατα. Υπήρχαν και πολλές φυλές ελληνικών ζώων, τα οποία με το πέρασμα των ετών δυστυχώς εξαφανίστηκαν. Κι αυτό γιατί αρχίσαμε να φέρνουμε ζώα από το εξωτερικό, όπως αγελάδες που είναι πολύ μεγαλύτερες, αλλά δεν σκεφτήκαμε ότι τα ζώα που υπήρχαν τότε στην αρχαία Ελλάδα ήταν προσαρμοσμένα να ζουν στις ελληνικές συνθήκες. Δηλαδή, σε συνθήκες ξηρασίας, όπως στα νησιά μας, ή σε μικρότερους χώρους, γι’ αυτό και αυτά τα ζώα συνήθως ήταν μικρόσωμα. Ξέρουμε, για παράδειγμα, τα σκυριανά άλογα που είναι μικρά, ή κάποιες αγγελάδες της Τήνου, που είναι αρκετά μικρόσωμες. Βλέπουμε δηλαδή πώς με το πέρασμα των χρόνων η επίδραση του ανθρώπου έχει αρνητικά αποτελέσματα, γιατί έτσι εξαφανίστηκαν πολλές φυλές που υπήρχαν στην Ελλάδα», πληροφόρησε το ΑΠΕ-ΜΠΕ η Μαρία Δημάκη, που μαζί με τον Ν. Παπαδημητρίου τόνισαν την αξία της συνεργασίας τους.

Εξακρίβωση ειδών

«Ένα κομμάτι αυτής της εργασίας που έχει ενδιαφέρον είναι ότι αρχίσαμε να σκεφτόμαστε οι μεν τους δε, αυτά που ένοιαζαν τους άλλους. Δηλαδή, οι αρχαιολόγοι αρχίσαμε να σκεφτόμαστε τη βιοποικιλότητα και αντίστοιχα οι βιολόγοι αρχίσαμε να αντλούμε πληροφορίες μέσω των απεικονίσεων γι’ αυτά τα ενδημικά είδη», δήλωσαν οι συνομιλητές του ΑΠΕ-ΜΠΕ.

«Όταν ο καλλιτέχνης είναι πολύ καλός καταλαβαίνουμε ακριβώς ποιο ζώο έχει απεικονίσει, ενώ άλλες φορές προσπαθούμε να καταλάβουμε. Όπως για παράδειγμα, ο θαλασσαετός, που υπάρχει και σήμερα στην Ελλάδα, παρότι είναι πολύ σπάνιος. Ή ο κίτρινος σκορπιός που είναι ακριβώς ο ίδιος όπως έχει απεικονιστεί στην αρχαία Ελλάδα», υπογραμμίζει η κ. Δημάκη, υποδεικνύοντάς μας έναν μικροσκοπικό σφραγιδόλιθο που δείχνει ένα είδος σκορπιού, ο οποίος «συνομιλεί» καίρια με έναν κίτρινο σκορπιό από τη συλλογή του ΕΜΦΙΓ. Ή ο θαλασσαετός από την ίδια συλλογή που κατά τη συνομιλήτρια του ΑΠΕ-ΜΠΕ έχει πολλές ομοιότητες με το πουλί που απεικονίζεται σε ένα μικρό αρχαίο γλυπτό. «Όταν είδα αυτό το πουλί, πώς είναι το ράμφος του, η κοντή ουρά, τα φτερά στα πόδια του, μπόρεσα να αναγνωρίσω ότι είναι θαλασσαετός, ένα πάρα πολύ σπάνιο είδος σήμερα -μπορώ να πω ότι έχουν μείνει μόνο 5-6 ζευγάρια στη χώρα μας, φυσικά προστατεύεται. Εδώ βέβαια απεικονίζεται να έχει σκοτώσει ένα ελάφι, αλλά από ό,τι διάβασα, παρότι ο θαλασσαετός τρώει αρκετά ψάρια, μπορεί να σκοτώσει και άλλα ζώα και να φάει και ψοφίμια», εξήγησε η βιολόγος.

Πολύ ενδιαφέρον έχουν και οι μεταφορές τις οποίες, όπως σημειώνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κ. Παπαδημητρίου, «συνήθως τις ξεχνάμε. Αλλά όταν εμφανίζεται για πρώτη φορά κάποιος που έχει βόδι ή γαϊδούρι, σημαίνει ότι έχει ένα τεράστιο οικονομικό πλεονέκτημα. Η κοινωνική ανισότητα, δηλαδή, αρχίζει να δημιουργείται εν μέρει όταν αρχίζουν να χρησιμοποιούνται τα υποζύγια. Όπως λέγαμε σε μια άλλη παρουσίαση, όποιος έχει γαϊδούρι το 2000 π.Χ. είναι σαν να έχει Φεράρι. Γι’ αυτό και τα άλογα αποκτούν τον συμβολισμό του κύρους, γιατί για να εκθρέψεις άλογο και βόδι είναι κάτι που είναι πάρα πολύ ακριβό».

Νυφίτσα αντί γάτας

Στην καθημερινή ζωή τα ζώα έπαιζαν κι άλλους ρόλους. Για παράδειγμα, σε ένα μικροσκοπικό αρχαίο αντικείμενο οι ζωολόγοι του μουσείου αναγνώρισαν μια νυφίτσα. «Στην αρχαία Ελλάδα δεν αγαπούσανε τις γάτες. Δηλαδή μπορεί οι γάτες να είχαν εξημερωθεί στην Αίγυπτο, αλλά δεν είχαν έρθει στην Ελλάδα, δεν τις ήθελαν. Αντί λοιπόν για τις γάτες υπήρχαν οι νυφίτσες για να κυνηγάνε τα τρωκτικά. Κάπως σαν τα φίδια. Δηλαδή τα ήθελαν σπίτι τους, δεν εξημερώθηκαν ποτέ να πεις ότι έγιναν κατοικίδια, απλά δεν τα έδιωχναν και φρόντιζαν να μην τα σκοτώνουν για τον ίδιο λόγο. Και τα φίδια δηλαδή γι’ αυτό τα ήθελαν για να τρώνε τα ποντίκια και μάλιστα υπάρχει και ένα φίδι που λέγεται σπιτόφιδο, ακριβώς γι’ αυτό τον λόγο», τόνισε η Μ. Δημάκη στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.

«Δεν υπήρχε η κουλτούρα που έχουμε σήμερα για τις γάτες. Αυτό είναι ξένο σε εμάς να το σκεφτούμε και ξένο και σε σχέση με τους Αιγύπτιους, οι οποίοι τις λάτρευαν. Μάλιστα ο  Ηρόδοτος λέει πως όταν έπιανε φωτιά, πιο πολύ τους ενδιέφερε να σώσουν τις γάτες παρά τα σπίτια τους», πρόσθεσε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κ. Παπαδημητρίου, που επισήμανε και μια άλλη πτυχή της καθημερινότητας στην οποία τα ζώα παίζουν σημαντικό ρόλο: η σχέση τους με τα παιδιά ως παιχνίδια.

Ζώα και παιχνίδια

«Θα δείτε στην έκθεση αρχαία αντικείμενα που απεικονίζουν αλογάκια με ρόδες, πιθηκάκια, χελώνες … Προφανώς αυτά είναι όλα παιδικά παιχνίδια. Θα δείτε και αγγεία που δείχνουν παιδάκια να παίζουν με ζώα, σαν της αφίσας της έκθεσης, απεικονίσεις που προέρχονται συνήθως από ένα είδος αγγείων, τις οινοχόες, οι οποίες απαντώνται κυρίως σε μεγάλο μέγεθος και χρησίμευαν για να σερβίρει κανείς κρασί. Μια κατηγορία τέτοιων αγγείων, αλλά μικροσκοπικών, υπάρχουν σε αυτά τα αντικείμενα που απεικονίζουν παιδάκια σε διάφορες δραστηριότητες. Πιστεύεται ότι χρησιμοποιούσαν αυτού του είδους τα αγγεία στα Ανθεστήρια, στη μεγάλη αθηναϊκή γιορτή προς τιμήν του Διονύσου, κατά την οποία άνοιγαν για πρώτη φορά τα κρασιά της χρονιάς. Υποτίθεται ότι έδιναν και στα πιτσιρίκια λίγο κρασί για να τα μυήσουν και μάλλον και για να μπορέσουν να κοιμηθούν», είπε με έμφαση ο Ν. Παπαδημητρίου.

Διαδραστική ενότητα

Η δεύτερη ενότητα αναπτύσσεται στις αίθουσες της μόνιμης ζωολογικής έκθεσης του Μουσείου, όπου μικρές προθήκες με αρχαιολογικά ευρήματα συνδιαλέγονται με τα αντίστοιχα ζωολογικά εκθέματα. Ως πρώτο έκθεμα συναντάμε την αθηναϊκή κουκουβάγια, τόσο ως απεικόνιση σε νόμισμα και αγγείο όσο και ως πτηνό από τη συλλογή του ΕΜΦΙΓ. «Έχουμε κι άλλα είδη κουκουβάγιας στην Ελλάδα. Όλες μαζί τις λέμε γλαύκες. Αλλά η συγκεκριμένη είναι το ιερό σύμβολο της θεάς Αθηνάς. Είναι μία μικρόσωμη κουκουβάγια. Θεωρώ ότι ήταν αρκετά γνωστή στην αρχαιότητα και γιατί είναι ένα από τα είδη τα οποία βλέπουμε πολύ συχνά και την ημέρα. Είναι τόσο γνωστή που παρέμεινε μέχρι και σήμερα ένα σύμβολο του ελληνικού πολιτισμού», σημείωσαν οι συνομιλητές του ΑΠΕ-ΜΠΕ.

Μικρότερα και μεγαλύτερα άγρια ζώα της συλλογής του Μουσείου βρίσκονται σε απόσταση αναπνοής από τον επισκέπτη, που παροτρύνεται να μην τα αγγίξει με ειδικές σημάνσεις. Άλλα πάλι μοιάζουν έτοιμα να τρέξουν, αν δεν βρίσκονταν μέσα στις προθήκες τους. Όπως για παράδειγμα το λιοντάρι. Υπήρχαν άραγε λιοντάρια στην αρχαιότητα; «Τα λιοντάρια είναι το πιο κοινό ζώο στην αρχαία ελληνική τέχνη, μαζί με τα φίδια. Απεικονίζονται παντού, έχουν τεράστια συμβολική σημασία. Έχουμε και κάποιες αναφορές στη γραμματεία, από τον Ηρόδοτο και από άλλους, που λένε ότι ζούσαν μεταξύ Νέστου και Αχελώου. Έχουμε και ελάχιστα οστά, πολύ αποσπασματικά, ποτέ ολόκληρο σκελετό. Θεωρώ ότι είναι πολύ περίεργο το περιβάλλον της Ελλάδας για να ζήσει λιοντάρι. Η Μαρία (Δημάκη) πιστεύει ότι είναι μια χαρά για να έχει συμβεί. Υπάρχει λοιπόν ένα debate μεταξύ μας. Οπότε και ο κόσμος μπορεί να ψηφίσει τι πιστεύει, αν υπήρχαν ή αν δεν υπήρχαν λιοντάρια, σε αυτή εδώ τη συσκευή», δήλωσε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Ν. Παπαδημητρίου, παροτρύνοντάς μας με τον τρόπο του να ψηφίσουμε. Πράγμα που κάναμε.

Η έκθεση απευθύνεται στο ευρύ κοινό. Το εκθεσιακό πρόγραμμα πλαισιώνεται από εκπαιδευτικά προγράμματα για σχολεία, δράσεις για γονείς και παιδιά, διαδραστικές θεματικές ξεναγήσεις για ενήλικες, καθώς και συμπεριληπτικές δράσεις-εργαστήρια για άτομα με προβλήματα όρασης και ακοής, δίνοντας τη δυνατότητα σε διαφορετικές ηλικιακές ομάδες να προσεγγίσουν το θέμα με τρόπο βιωματικό και συμμετοχικό. Η  έκθεση θα συνοδεύεται από ειδική έκδοση με εισαγωγικά κείμενα και κατάλογο των εκθεμάτων.

Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ

Σχετικά Άρθρα

Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Συνεχίζοντας την περιήγησή σας, δίνετε την συγκατάθεσή σας για την χρήση των cookies. Aποδοχή