- Γράφει η Αργυρώ Καρακώστα
Η ελληνική επανάσταση κηρύχτηκε στη Ρούμελη στις 24 Μαρτίου 1821, στο Μοναστήρι του Προφήτη Ηλία Χρισσού, και στις 27 άρχισε η πολιορκία των Σαλώνων. Τις πληροφορίες αυτές επιβεβαιώνουν οι Σπ. Τρικούπης, Ι. Φιλήμων, Γκόρντον, Φινλεϊ, Κόκκινος και Κορδάτος, ενώ ο Κ. Παπαρηγόπουλος αναφέρει το γεγονός παρενθετικά σε δύο μόνο σειρές, περιγράφοντας τα γεγονότα του 1822.
Εκεί, ο Επίσκοπος Σαλώνων Ησαΐας όρκισε τον οπλαρχηγό των Σαλώνων γερο-Πανουργιά. Οι Σαλωνίτες κήρυξαν την επανάσταση σχεδόν ταυτόχρονα με τους Καλαβρυτινούς, τους Πατρινούς και τους Μανιάτες. Είναι αμφίβολο ποια θα ήταν η έκβαση του αγώνα αν τα Σάλωνα δεν σταματούσαν την κάθοδο των Τούρκων προς την Πελοπόννησο, παραμένοντας ελεύθερα για έναν χρόνο.
Η επιλογή της Παρνασσίδος ως αφετηρίας δικαιολογείται από τη στρατηγική της θέση: το Κάστρο της Ωριάς των Σαλώνων (Άμφισσα) αποτελούσε ασπίδα ανάμεσα σε Ανατολική και Δυτική Στερεά, ανακόπτοντας τον κίνδυνο από Λαμία ή Ήπειρο μέσω των στενών της Γραβιάς, της Άμπλιανης και των όγκων της Γκιώνας και του Παρνασσού. Τα Σάλωνα ήταν θέση-κλειδί· όσο κατέχονταν από τους Τούρκους, η Πελοπόννησος κινδύνευε και η οθωμανική κυριαρχία στο Κρισσαίο πεδίο παρέλυε κάθε ελληνική δραστηριότητα. Δίκαια τιμήθηκαν ως η πρώτη πρωτεύουσα της ανατολικής χέρσου Ελλάδος.
Του ξεσηκωμού ηγήθηκε ο Πανουργιάς και τον ευλόγησε ο Ησαΐας, ο μόνος Έλληνας Δεσπότης που πολέμησε και θυσιάστηκε. Τον Μάρτιο του 1821, οι άντρες των Σαλώνων προετοίμαζαν τον αγώνα: οι Ξεπλαταίοι, οι Φλωκαίοι και οι Ματζιναίοι κατασκεύαζαν μπαρούτη στα σπήλαια προς την Αγιαθυμιά και το Γαλαξείδι. Υπό τον Χριστόφορο Φλώκο, άλλοι έβγαζαν νίτρο από κοπριά γιδιών, άλλοι έφτιαχναν κάρβουνα από ασφάκες και κλήματα και άλλοι χτυπούσαν τη μάζα σε λαξευμένους λάκκους. Οι καλόγεροι του Προφήτη Ηλία μετέφεραν τα πολεμοφόδια νύχτα στο βουνό Μετόχι.
Οι επιχειρήσεις ξεκίνησαν τη νύχτα της 24ης προς 25ης Μαρτίου. Ο Πανουργιάς έστειλε τον γαμπρό του, Θανάση Μανικά, με τον Παπανδρέα από την Κουκουβίστα να στρατολογήσουν στη Δωρίδα, και τον ανιψιό του, Γιάννη Γκούρα, στον Αι-Γιώργη για επαφή με τους Γαλαξειδιώτες. Οι Γαλαξειδιώτες δέχτηκαν με ενθουσιασμό, προσφέροντας 40 πλοία που εξασφάλισαν τον Κορινθιακό κόλπο. Ο Γκούρας, με 150 μαχητές, ήθελε να «βαρέσει ταχιά» τα Σάλωνα, αλλά ο Πανουργιάς τον συγκράτησε για να μην καταστραφεί η επανάσταση από βιασύνη.
Στο Κάστρο οχυρώθηκαν 600 ένοπλοι Τούρκοι (και πολλοί από το Αίγιο). Ο Πανουργιάς, για να ενισχύσει τους 520 εθελοντές του, διέδωσε το τέχνασμα ότι στον όρμο φάνηκαν ρωσικά καράβια. Στις 27 Μαρτίου, στη 1 π.μ., δόθηκε το σύνθημα με φωτιές στο Παλουμάκι, στο Μετόχι, στον Κόφινα, στον Αι-Θανάση και στην Κουτσουρέρα. Η επίθεση κράτησε 4 ώρες. Πρώτος νεκρός ήταν ο Σταμάτη Τράκας· ο πατέρας του, Θόδωρος, είπε: «Γάμος χωρίς σφαχτά δεν γίνεται».
Στην οικία του Αναγνώστη Κεχαγιά υψώθηκε το λάβαρο και συγκροτήθηκε Ελληνική Διοίκηση με πρόεδρο τον Ησαΐα και μέλη τους Γιαγτζή, Κοντορήγα, Παπαηλιόπουλο, Κόκκαλη, Μαρκίδη, Δεστερλή, Χαντζάρα, Κρανάκη, Οικονόμο και Χαρίτο. Η πολιορκία του Κάστρου συνεχίστηκε με τα μπρούτζινα κανόνια του Γαλαξειδίου (υπό τον Ιωάννη Καραλίβανο και τους αδελφούς Μητρόπουλους) να στήνονται στη Χάρμαινα. Ο Καραπλής απέκλεισε τους Τούρκους από το νερό στα «πηγάδια» χρησιμοποιώντας σκαλωσιές.
Μετά από 13 μέρες, οι Τούρκοι παραδόθηκαν στις 10 Απριλίου, ανήμερα της Λαμπρής. Ήταν το πρώτο ελεύθερο Πάσχα. Μετά την άλωση, ο Πανουργιάς, ο Διάκος και ο Γιάννης Δυοβουνιώτης, φοβούμενοι επίθεση από τη Λαμία, αποφάσισαν την εξόντωση των αιχμαλώτων ως «έργον απολύτου ανάγκης». Σώθηκε μόνο ο Οσμάν Μπέης. Η παράδοση λέει πως ο Ταγκαλής έκαψε γυναικόπαιδα στο σπίτι του Γιάννη Στουρνάρα στα Μάρμαρα.
Η νίκη αυτή όπλισε τους Έλληνες με 600 λάφυρα όπλα. Ο Δήμος Σκαλτσάς ξεσηκώθηκε στο Λιδωρίκι, ο Δυοβουνιώτης πήρε το κάστρο της Βοδονίτσας και ο Πανουργιάς προέλασε στην Ηράκλεια. Η άλωση των Σαλώνων οδήγησε στη μεγάλη νίκη στα Βασιλικά (28 Αυγούστου 1821), όπου ο Δυοβουνιώτης συνέτριψε τον Μπειράν Πασά, σώζοντας την πολιορκία της Τριπολιτσάς. Το κάστρο των Σαλώνων έμεινε στην ιστορία ως το πρώτο κάστρο που έπεσε σε ελληνικά χέρια.
